θρύλοι και παραδόσεις στο Γεροπόταμο

Το κλέψιμο της Νύφης

2008-02-13T09:59:00.000+02:00

Αναβίωσε και πάλι το αποκριάτικο έθιμο «Το κλέψιμο της νύφης»
Την Καθαρή Δευτέρα ο πολιτιστικός σύλλογος Μελιδονίου, όπως κάθε χρόνο, αναβίωσε το αποκριάτικο Μελιδονιώτικο έθιμο «το κλέψιμο της νύφης». Με τον καιρό φέτος να είναι πολύ καλός και με τη βοήθεια των μελών του συλλόγου, των νέων του χωριού και τη συμπαράσταση του δήμου Γεροποτάμου όλα πήγαν καλά.
Περίπου χίλια πεντακόσια άτομα από Ρέθυμνο, Ηράκλειο ακόμα και από τα Χανιά ήρθαν από νωρίς στο ηρωικό Μελιδόνι να δουν από κοντά το αποκριάτικο δρα>μενο, να πιουν ρακί και κρασί, να κεραστούν με νηστίσιμα και να χορέψουν στη γραφική πλατεία του χωριού «Βασιλικό Πηγάδι».
Αναβίωσαν οι μορφές των έξι Κρητικών Αδελφών, του Τούρκου δικαστή Καουκά ή Καντή, του Αράπη με του Μαμουνιού του και φυσικά της Νύφης!
Το ιστορικό του εθίμου
Το έθιμο χρονολογείται από τον καιρό της τουρκοκρατίας και η διατήρηση του οφείλεται στον προφορικό λόγο.
Οι έξυπνοι Μελιδονιώτες την εποχή της τουρκοκρατίας έψαχναν να βρουν μια μέρα για να σατιρίσουν, να χτυπήσουν και να κοροϊδέψουν τους κατακτητές χωρίς αντίποινα και έτσι επινόησαν το δρώμενο.
Την τότε εποχή οι τούρκοι έβαζαν στο μάτι τις όμορφες ρωμιές και τις έπαιρναν (τις έκλεβαν) για γυναίκες τους. Πριν το γάμο όμως έπρεπε να εξεταστούν από τον Τούρκο δικαστή Καντή ή Καουκά για να εξακριβωθεί η τιμιότητα τους (παρθενιά). Συνήθως όμως ο Τούρκος δικαστής ήταν η πρώτη εμπειρία της κάθε υποψήφιας νύφης.
Με τη συνοδεία λύρας και λαούτου κατεβαίνουν οι έξι Αδελφοί (ντυμένοι με τις παραδοσιακές στολές του συλλόγου) με τη νύφη, στην πλατεία του χωριού και στήνουν τον χορό! Οι Αδελφοί της Νύφης παροτρύνουν τους παρευρισκόμενους που συμβολίζουν τους Τούρκους, να χορέψουν. Πάνω στο κέφι κάποιοι από τους χορευτές προσπαθούν να κλέψουν την νύφη, αλλά εμποδίζονται από τους Αδελφούς της χτυπώντας τους με βίτσες. Μετά και από πολλές αποτυχημένες προσπάθειες η νύφη κλέβεται με δυο έγκριτους χωριανούς. Μετά από λίγο η νύφη επιστρέφει με εμφανή τα σημάδια της εγκυμοσύνης και κερνάει για τα καλορίζικα.
Εκείνη τη στιγμή κάνει την εμφάνιση του και ο Αράπης ή Καρτέλας με το μαμούνι του, όπου συμβολίζει την τύχη και έχει πάνω στο σακάκι του ραμμένα τραπουλόχαρτα.
θεωρείται γούρι να παίξει κανείς το μεγάλο λέρι που έχει στο λαιμό του και αποφεύγει το μούζωμα ασημώνοντας τον! (ο Αράπης ή Καρτέλας ενσωματώθηκε στο έθιμο τη δεκαετία του '60).
Ο Αράπης προτρέπει το Μαμούνι να κάνει κολοτούμπες διασκεδάζοντας έτσι τους παρευρισκόμενους.
Μετά από λίγο η νύφη γεννάει αλλά ο πατέρας είναι άφαντος!
Πάνω σε γάιδαρο κάνει την εμφάνιση του ο Τούρκος δικαστής Καουκάς ή Καντής. Χαιρετάει το πλήθος που τον ζητωκραυγάζει αλλά και που θέλει να τον ρίξει από το γάιδαρο. Πετάει χαρτοπόλεμο και καραμέλες. Πηγαίνει προς τη νύφη και βλέποντας την με το παιδί χτυπιέται και οδύρεται για την κατάσταση της. Η νύφη του λέει ότι αυτός είναι ο πατέρας αλλά αυτός δεν το δέχεται. Μετά από πίεση της νύφης και ύστερα από κωμικοτραγικές καταστάσεις το παραδέχεται ότι αυτός είναι ο πατέρας του παιδιού και αποδεικνύεται ότι ο Τούρκος δικαστής είναι τελικά Έλληνας μεταμφιεσμένος σε Τούρκο.
Εδώ τελειώνει το δρώμενο, καθώς βγαίνουν όλες οι μάσκες και όλοι το διασκεδάζουν με κοντηλιές, χορό και τραγούδι.
Το έθιμο αναβίωνε μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του '70 από τους νεαρούς Μελιδονιώτες της κάθε εποχής που έπαιρναν την πρωτοβουλία να «βγάλουν» όπως λέγεται το έθιμο. Ο λόγος που σταμάτησε ήταν ότι δεν υπήρχαν παραδοσιακές στολές στο Μελιδόνι και στα γύρω χωριά, καθώς συνήθιζαν το να ντύνουν τους νεκρούς με τις στολές και έτσι έγιναν δυσεύρετες στην περιοχή.
Με την ίδρυση του πολιτιστικού συλλόγου Μελιδονίου το 1981 ο σύλλογος έφτιαξε στολές και το έθιμο αναβιώνει ανελλιπώς κάθε χρόνο από τότε. Σήμερα ο σύλλογος αντιμετωπίζει ένα άλλο πρόβλημα. Τα συμπαθή γαϊδουράκια που τόσο απαραίτητα είναι στον Καουκά, έχουν εξαφανιστεί από το Μελιδόνι και υπάρχουν ελάχιστα σε όλο τον κάτω Μυλοπόταμο.
Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία Μελιδονιώτες θυμούνται το έθιμο από μικρά παιδιά και αναβίωσαν το έθιμο ακόμα και επί γερμανικής κατοχής το 1942. Έδειραν μάλιστα και όσους Γερμανούς προσπάθησαν να κλέψουν τη νύφη.
Μανόλης Σκλαβουνάκης, Πρόεδρος Πολιτιστικού Συλλόγου Μελιδονίου

ΠΟΚΙΜΥ

Οι ασβεστάδες και τ’ ασβεστοκάμινα

2008-02-13T09:36:00.000+02:00

Η τεχνολογική πρόοδος που παρουσιάστηκε μεταπολεμικά και που συνεχίζεται ακάθεκτα στις μέρες μας, επηρέασε αποφασιστικά όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Επόμενο ήταν να αλλάξει και ο τρόπος παραγωγής όλων των ειδών που καλύπτουν τις ανθρώπινες ανάγκες. Έτσι λοιπόν πολλά από τα επαγγέλματα χάθηκαν και δημιουργήθηκαν άλλα. Ένα από τα θύματα της αλλαγής αυτής ήταν και το ασβεστοκάμινο.
Καταγράφοντας λοιπόν τα επαγγέλματα που χάνονται, βρέθηκε στον Εξάντη, που είναι ένα από τα όμορφα χωριά του Μυλοποτάμου και που παλιά αρκετοί κάτοικοι ζούσαν αποκλειστικά από την παραγωγή του ασβέστη. Σε όλα σχεδόν τα χωριά του Νομού Ρεθύμνης έφτιαχναν καμίνι (Ρουμελή, Μελιδόνι, Αξός, Αγυιά κ.λπ.), για να καλύπτουν τις ανάγκες τους σε ασβέστη ή να χτίσουν καμιά εκκλησία, σχολείο ή άλλο κοινωφελές έργο.
Στον Εξάντη συνάντησα δυο συμπαθητικά γεροντάκια, τον Δημήτρη και τον Γιωργή Ψωμά, που με λεπτομέρεια μου διηγήθηκαν τα βάσανά τους γύρω από την κατασκευή και το ψήσιμο του ασβεστοκάμινου. Πρώτα γίνεται η επιλογή του χώρου όπου θα στηθεί το ασβεστοκάμινο. Έπρεπε να έχει κοντά τις κατάλληλες πέτρες από ασβεστόλιθο, αλλά και πολλούς θάμνους για το ψήσιμο του καμινιού. Στο γύρω μιας μεγάλης πεζούλας άνοιγαν ένα λάκκο βάθους 2 μέτρων και με διάμετρο περίπου 12 ποδάρια (12 φορές όσο είναι το μήκος του παπουτσιού). Ο χτίστης του καμινιού ήταν εξειδικευμένος γι’ αυτή τη δουλειά. Είχε και 3-4 βοηθούς που του κουβαλούσαν την ασβεστόπετρα. Έχτιζε έναν τοίχο εξωτερικό και έναν εσωτερικό, που η βάση του ήταν πάνω από ένα μέτρο. Ενδιάμεσα έβαζαν χώμα για θερμομόνωση. Όσο ανέβαινε στένευε και κατέληγε σε θόλο με μικρότερες πέτρες. Εδώ γινόταν το «φόρτωμα» του καμινιού. Στο ύψος του εδάφους έχτιζαν ένα παράθυρο θολωτό, για να ρίχνουν τα ξύλα, που το λέγανε πόρο του καμινιού. Ο μάστορας πρόσεχε πολύ στο χτίσιμο, γιατί ένα λάθος του μπορούσε να χαλάσει το καμίνι και όλοι οι κόποι τους να πήγαιναν χαμένοι.
Από μέρες βέβαια είχαν κόψει τα κλαδιά από αχινόποδα, αλαδανιά, ασπάλαθο, θυμάρια, ρίκια και τα έκαναν στρογγυλά δεμάτια και τα πέτρωναν με πολλές πέτρες, για να αποκτήσουν τα γύλα συνοχή και μικρότερο όγκο. Τα άφηναν αρκετές μέρες να ξεραθούν καλά και ωστόσο έχτιζαν το καμίνι. Ο αριθμός των δεματιών ήταν ανάλογος του μεγέθους του καμινιού. Για κάθε ποδάρι αναλογούσαν 100 δεμάτια ξύλα. Ένα καμίνι που είχε διάμετρο 15 ποδάρια ήθελε 1.500 δεμάτια ξύλα.
Αφού ήσαν όλα έτοιμα πια, ύστερα από μια σύντομη προσευχή «εις το όνομα του Χριστού και της Παναγίας» έδιναν φωτιά στο καμίνι. Άλλοι κουβαλούσαν τα δεμάτια μέχρι το καμίνι με ένα μακρύ ξύλο σαν κοντάρι, περίπου δυο μέτρα, μυτερό, που το λέγανε «τσίτα». Ξεπέτρωναν το δεμάτι που είχε αποκτήσει μεγάλη συνοχή, εκάρφωναν την τσίτα στη μέση και με μια κίνηση το δεμάτι βρισκόταν στην πλάτη του καμινιάρη.
Άλλοι βρισκόταν στον πόρο του καμινιού και παραλάμβαναν τα δεμάτια. Κρατούσαν ένα ξύλο, σα δυο μέτρα, που στην άκρη είχε στερεωμένη μια σιδερένια διχάλα. Μ’ αυτό έσπρωχναν τα ξύλα και τα ‘ριχναν από τον πόρο μέσα στο καμίνι. Το τάισμα του καμινιού έπρεπε να γίνεται κανονικά γιατί αν αυξανόταν η θερμοκρασία του πάνω από 2.000 βαθμούς Κελσίου, οι πέτρες θα γίνονταν γυαλί.
Το ψήσιμο του καμινιού κρατούσε γύρω στις 80 ώρες (4 εικοσιτετράωρα), ανάλογα με το μέγεθος του καμινιού. Ήταν ζόρικη δουλειά το τάισμα του καμινιού, γι’ αυτό άλλαζαν συχνά πόστο, γιατί η ζέστη ήταν αφόρητη. Ακόμα χρειαζόταν συντονισμός για να βρίσκονται ξύλα έξω από το καμίνι συνέχεια. Κατά το τέταρτο εικοσιτετράωρο του ψησίματος ο καπνός του καμινιού άλλαζε χρώμα, έβγαζε μπλε φωτιά, σημάδι ότι τελείωναν τα βάσανα. Αν πετούσαν μια πέτρα μέσα στο βάθος του καμινιού και κολλούσε, ήταν ψημένο. Ακόμα παρατηρούσαν ότι το καμίνι «κάθιζε». Μετά έκλειναν τον πόρο με πέτρες και χώματα για να μην χάνει θερμοκρασία και το άφηναν να κρυώσει.
Ύστερα από αρκετές μέρες (20-25 μέρες) έπαιρναν τον ασβέστη αρχίζοντας από πάνω (από το θόλο). Τον έβαζαν σε τσουβάλια ή κοφίνια, τον φόρτωναν στα γαϊδουράκια και τον πουλούσαν στα χωριά ή τις πόλεις. Αν τον ήθελαν για δική τους χρήση έπαιρνε ο καθένας το μερίδιό του 8-10 τόνους ασβέστη αναλόγως. Η δουλειά του ασβεστά ήταν από τις πιο δύσκολες. Εκεί έμεναν, εκεί μαγείρευαν και μόνο αν το καμίνι ήταν κοντά στο χωριό τους πήγαιναν για φαγητό και κυρίως δροσερό νερό!
Οι κάτοικοι του Εξάντη δεν είχαν άλλο τρόπο για να επιβιώσουν, γι’ αυτό έφτιαχναν ακόμα και τεράστια ασβεστοκάμινα κοντά στη θάλασσα, στην περιοχή του Μπαλί. Από εκεί κουβαλούσαν τον ασβέστη με γαϊδουράκια στο λιμάνι του Μπαλί, όπου τον φόρτωναν σε ιστιοφόρα καράβια, τον πήγαιναν στο Ηράκλειο και τον πουλούσαν,. Πέτρινα χρόνια, γεμάτα σκληρές αναμνήσεις σ’ εκείνους που κρατιούνται ακόμα στη ζωή. Παρ’ όλα αυτά, ο λαός τραγούδησε και ένωσε τα συναισθήματά του με το ασβεστοκάμινο:
«Μέσα στ’ ασβεστοκάμινο να ρίξουν το κορμί μου δεν σ’ απαρνιούμαι κοπελιά αν δεν γενείς δική μου».«Ένα ασβεστοκάμινο θα χτίσω στο Μαλάνο (τοπωνύμιο)να κάνω μια ζεστή φωτιά εσένα για να βάλω».
Για να χρησιμοποιήσουν τον ασβέστη πρέπει πρώτα να τον σβήσουν. Όπως είναι οι πέτρες ψημένες, τον βάζουν σιγά σιγά μέσα σε μια μεγάλη βαρέλα όπου του ρίχνουν αρκετό νερό, ενώ συγχρόνως τον ανακατεύουν. Τότε αναπτύσσονται πολύ υψηλές θερμοκρασίες και χρειάζεται μεγάλη προσοχή, διότι όπως λιώνει ο ασβέστης χοχλάζει και αναπηδά και όσοι είναι κοντά κινδυνεύουν από εγκαύματα. Παράλληλα, βγαίνουν πυκνοί υδρατμοί που είναι κι αυτοί εξίσου επικίνδυνοι σε ζώα, ανθρώπους ακόμα και σε δέντρα. Όταν χρειάζονται αρκετές ποσότητες ασβέστη (οικοδόμοι), ανοίγουν ένα μεγάλο λάκκο όπου ρίχνουν το διαλυμένο ασβέστη, που τρέχει μέσα σαν ένας κατάλευκος πολτός. Ο λάκκος αυτός λέγεται ασβεστόλακκος, τον οποίο περιφράζουν για να αποφύγουν ατυχήματα.
Η επιστημονική ονομασία του ασβέστη είναι οξείδιο του ασβεστίου, ενώ του σβησμένου είναι υδροξείδιο του ασβεστίου. Όταν ο ασβέστης ψηθεί με άργιλο και διοξείδιο του πυριτίου, μας δίνει το γνωστό τσιμέντο, που μαζί με άμμο δίνει το μπετόν και με σίδερο το μπετόν αρμέ.
Η παρασκευή του ασβέστη ήταν γνωστή κατά τους Βυζαντινούς και πρώτους Χριστιανικούς χρόνους κι αυτό φαίνεται από τους Βυζαντινούς ναούς που σώζονται ως τις μέρες μας. Ο ασβέστης σαν πρώτη ύλη μαζί με σαντορινιό χώμα και πέτρες έπαιξε σπουδαιότατο ρόλο στην ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής κατασκευής όλων των κτισμάτων που σήμερα καμαρώνουμε και που εκφράζουν τον λαϊκό μας πολιτισμό. Εκατοντάδες δημόσια κτίρια, εκκλησίες, νερόμυλοι, σχολεία, υδραγωγεία και άλλα μνημεία νερού, ακόμα φρούρια και λιμάνια κοσμούν με την παρουσία τους το νομό μας και την υπόλοιπη Ελλάδα.
Ο ασβέστης όμως είναι και θέμα υγείας, απολυμαντικό στη γεωργία, είναι καθαριότητα, αρχοντιά και ομορφιά. Τα χρόνια που υπήρχαν γειτονιές με σπίτια χαμηλά και πεζούλια, οι άνθρωποι φρόντιζαν την καθαριότητα ρίχνοντας αρκετό ασβέστη. Μύριζε ο τόπος ασβέστη. Ιδίως σε μεγάλες γιορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα, της Παναγίας), όλα έλαμπαν και οι ασβεστάδες έκαναν χρυσές δουλειές.
Σήμερα τα νησιά μας διατηρούν τα λευκά τους, χάρις στον ασβέστη που ρίχνουν αφειδώς στα σπίτια, στους δρόμους, στους κορμούς των δέντρων, παντού. Πόλεις και χωριά της Ελλάδας έχουν πάρει το όνομά τους από τον ασβέστη όπως: Ασβεστοχώρι Θεσ/νίκης, το Ασβεστοχώρι Ιωαννίνων, η Ασβεστόπετρα του Ν. Κοζάνης, το Ασβεστωτό Γαύδου, αλλά και επώνυμα οικογενειών φέρουν το όνομά του όπως: Ασβεστάς, Ασβεστόπουλος, Ασβεσταδέλης κ.ά.
Σήμερα η διαδικασία της ασβεστοποίησης έχει αλλάξει. Γίνεται σε ειδικούς χώρους μόνιμους με οργανωμένα εργοτάξια, η μεταφορά του πολτού γίνεται με ειδικά αυτοκίνητα και σάκους, καθώς και το σβήσιμό του γίνεται πιο ακίνδυνα. Σήμερα τα ασβεστοκάμινα έχουν περάσει στην ιστορία, όπως και πολλά άλλα. Οι περισσότεροι ασβεστάδες έχουν πεθάνει. Τα καμίνια χάσκουν προς τον ουρανό, γκρεμισμένα, χορταριασμένα, γεμάτα κλαδιά θυμίζουν στον περαστικό μια παλιά εποχή, θυμίζουν τους συμπαθητικούς ασβεστάδες με τα σιδερένια μπράτσα, την αντοχή, την υπομονή και τη θέληση για δουλειά, για ένα καλύτερο μέλλον.

* Του Αντώνη Δαφέρμου, σ. Δασκάλου

ΠΟΚΙΜΥ

Το κάψιμο του Ιούδα

2008-02-13T09:19:00.000+02:00

Όμορφο και πανηγυρικό «το κάψιμο του Ιούδα» είναι το έθιμο που γιορτάζεται το Μεγάλο Σάββατο στα χωριά της επαρχίας Μυλοποτάμου, με διάφορες παραλλαγές βέβαια από χωριό σε χωριό. Στα περισσότερα χωριά, το Μεγάλο Σάββατο το απόγευμα, ανάβουν φωτιές με ξερά κλαδιά και ξύλο έξω από κάθε σπίτι ή σε κάθε γειτονιά για να κάψουν τον προδότη του Χριοτού, τον Ιούδα τον Ισκαριώτη.
Σε άλλα χωριά - κυρίως ορεινά - όπως στο Βενί, στα Ζωνιανά, στα Ανώγεια, στα Λιβάδια, στην Αξό - Επισκοπή ανάβουν μια μεγάλη φωτιά έξω από την εκκλησία και καίνε τον Ιούδα την ώρα που ο παπάς λέει το «Χριστός Ανέστη...... Βρέθηκα φέτος το Πάσχα στο όμορφο χωριό μου το Μελιδόνι, για να γιορτάσω την Ανάσταση του Χριστού. Γλυκές θύμισες από τα παιδικά μου χρόνια, ζωντάνεψαν νοσταλγικά, όταν τόσο έντονα ζούσαμε κάθε γιορτή, κάθε χαρά.
Τ' απόβραδο του Μ. Σαββάτου, πριν από τη μεγάλη ώρα της Ανάστασης, μελισσολόι οι νοικοκυρές του χωριού, με ψυχές καθάριες από τη νηστεία της Μεγάλης Εβδομάδας και τις κατανυκτικές ακολουθίες των Παθών, γέμισαν τα στενοσόκακα και με βιάση άρχισαν να μαζώνουν, έξω από τις αυλόπορτες, κλαδιά για προσάναμμα και ξύλα για τις φωτιές. Χαρούμενες παιδικές φωνές γέμισαν το μυρωμένο ανοιξιάτικο απόγιομα. Έννοιωσα να γίνομαι ένα μ' αυτά τ' ανέμελα ξεπεταρούδια, το άγχος της καθημερινότητας μ' εγκατέλειψε ξαφνικά και ξαλαφρωμένη δόθηκα με μια πρωτόγνωρη ζωντάνια στην προετοιμασία της φωτιάς.
Σε λίγο όλα έλαμψαν μ' ένα από κόσμο φως. Τα σκοτάδια της νύχτας που είχε πια τυλίξει τον τόπο που με μεγάλωσε διαλύθηκαν και το τρίξιμο των ξύλων απ' τις φωτιές ενώθηκε με τις φωνές μεγάλων και μικρών. Μια ικανοποίηση απλώθηκε σε τρυφερά μα και σε ροζιασμένα και ηλιοκαμένα πρόσωπα. Η ικανοποίηση της εκδίκησης που έπαιρναν καίγοντας τον προδότη Ιούδα. Κι έμοιαζε σα να καίγονταν μέσα στις φωτιές τα μίση, τα πάθη, οι κακίες και να έμενε μόνο η αγάπη που ανέβαινε λιβανωτός στα ουράνια μαζί με τον πυκνό μαύρο καπνό.
Και να! Η μεγάλη στιγμή ήρθε όταν οι πεινασμένες φλόγες έφτασαν στο μεγαλύτερο ύψος. Λές κι αυτό περίμεναν οι λυγερόκορμοι ντεληκανήδες και οι δροσάτες κοπελιές. Με μεγάλες δρασκελιές και πρόσωπα φλογισμένα άρχισαν να πηδούν πάνω από τις φωτιές, ενώ από παντού ακούγονταν ευχές για «Χρόνια Πολλά» και «καλή Ανάσταση». Άφθονη έτρεχε η ντόπια ρακί που το συνόδευαν στραγάλια, ελιές, κουκιά και άλλα νηστήσιμα.Απ' τις κουζίνες των σπιτιών ξεχύνονταν πολλές μυρωδιές από τη μαγειρίτσα και το κοκορέτσι, ενώ τα γιορταστικά τραπέζια στόλιζαν μυρωδάτα τσουρέκια και κόκκινα γυαλιστερά αυγά που θα συνόδευαν σε λίγο, το αναστάσιμο γλέντι.
Το ξέφρενο πανηγύρι της φωτιάς συνεχίστηκε μέχρι την ώρα που η καμπάνα του χωριού κάλεσε τους χριστιανούς για τη λειτουργία της ανάστασης. Αμέσως μετά, όλοι · οι χωριανοί, με πρώτα τα παιδιά λαμπριάτικα ντυμένα και με τις πολύχρωμες λαμπάδες ' στα χέρια, σχημάτισαν μια γιορτινή πομπή και πήραν το δρόμο προς την εκκλησία για ν' ακούσουν κι αυτή τη χρονιά το «Δεύτε λάβετε φως» και το «Χριστός Ανέστη».
Χρυσάνθη Ψαρουδάκη

ΠΟΚΙΜΥ

Υφαντουργία

2008-02-13T09:16:00.004+02:00

Ταξιδεύοντας με το μίτο της Μυλοποταμίτισσας υφάντρας
Σαν ένα κουβάρι ο πολιτισμός μας και η ιστορία το αργαλειό, που δίνει μορφή μέσα από το νήμα της υφάντρας τύχης, στις θύμησες και στα χρώματα περασμένων καιρών. Στην προκειμένη περίπτωση το ταξίδι που επιλέξαμε είναι ένα ταξίδι ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα, ένα ταξίδι στην τέχνη της υφαντουργίας η οποία κατέχει μια ξεχωριστή θέση στο Μυλοπόταμο όπου οι γυναίκες του ξέρουν με ένα μαγικό τρόπο να μετατρέπουν την λύπη, τη χαρά και τις ιστορίες που άκουσαν από τις γιαγιάδες τους σε έργα τέχνης.
Πανάρχαια και πανανθρώπινη η υφαντική τέχνη, είναι μια τέχνη δύσκολη και χρονοβόρα. Ο αργαλειός και το χειροποίητο υφαντό δεν έχουν απλά μια μεγάλη παράδοση στο Μυλοπόταμο, είναι ένα μέρος από την ταυτότητα της περιοχής και δεν υπάρχει Μυλοποταμίτισσα που να μην ξέρει την υφαντική τέχνη. Η Μυλοποταμίτισσα υφάντρα πολύ νωρίς ταυτίστηκε με τον αργαλειό. Η καρδιά της, μαζί με την καρδιά αυτής της περιοχής χτυπούσε μέχρι πριν μερικά χρόνια στον ήχο του. Η σύλληψη, το χρώμα, τα σχέδια και η ύφανση, μαζί με το μεράκι και το ανήσυχο ταπεραμέντο της, έδωσαν πραγματικά αριστουργήματα τέχνης. Στα παλαιότερα χρόνια την κύρια και ξεχωριστή θέση μέσα σε ένα σπίτι του Μυλοποτάμου την κατείχε ο αργαλειός, με τον οποίο η γυναίκα του σπιτιού κατασκεύαζε διάφορα είδη για τις ανάγκες της οικογένειας, αλλά και για την προίκα της κόρης. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτό των υφαντών είναι το "κρουστό φάσιμο" δηλαδή τη σφιχτή ύφανση. Το χρώμα που επέλεγαν για τα υφαντά ήταν το μαύρο και το κόκκινο, ενώ τα στολίδια (πλουμιά) που συμπληρώνουν το υφαντό ήταν πολύχρωμα. Οι ύλες που χρησιμοποιούσαν και χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα είναι κυρίως βαμβάκι, μαλλί, λινάρι και μετάξι. Στην παλιά εποχή δεν υπήρχαν έγχρωμα νήματα με αποτέλεσμα οι γυναίκες να αναγκάζονται να τα βάφουν μόνες τους. Αυτό γινόταν με το να χρησιμοποιούν φυτικές βαφές, ρίζες φυτών, φύλλα, λουλούδια, καρπούς η ακόμα και μουτζούρα από το τζάκι και λουλάκι. Για παράδειγμα ένα κοινό φυτό με κίτρινο ανθάκι, ανάλογα με την εποχή που θα συλλεγεί, μπορεί να δώσει δεκάδες διαφορετικές αποχρώσεις φυτικής βαφής. Τα υφαντά έχουν θέματα από τη μινωική Κρήτη, σκηνές της καθημερινής ζωής, αγίους, ακόμα και πρόσωπα.
Οι υφάντρες της επαρχίας μας δουλεύουν με ακούραστη φροντίδα και οι λεπτομέρειες των υφαντών τους, τις κάνουν να ξεχωρίζουν από όλες τις άλλες υφάντρες της Κρήτης και της Ελλάδας. Τα είδη που φτιάχνονται είναι αμέτρητα: χαλιά, πατανίες (κουβέρτες), κάπες, κουρτίνες, δαντέλες, βούργιες, φούστες, πουκάμισα τραπεζομάντιλα κ.α Μεταξύ των υφαντών που τείνουν να εξαφανιστούν και έχουν πλέον μουσειακή αξία είναι, ο ροκοχάρτης ( μικρό στενόμακρο υφαντό, που το χρησιμοποιούσαν για να δένουν το μαλλί πάνω στη ρόκα), η χτενοθήκη (μικρή θήκη που έβαζαν συνήθως τα χτένια και ο κρεβατόγυρος (μακρόστενο υφαντό που έζωνε γύρω -γύρω το κρεβάτι προκειμένου να μην φαίνονται τα τρίποδα που στήριζαν τις τάβλες.
Οι πετσέτες
Η πετσέτα είναι από τα σημαντικότερα υφαντά και αυτό γιατί ακολουθεί τον άνθρωπο σε όλα τα στάδια της ζωής του, στη γέννηση, τη βάφτιση, τον αρραβώνα, τον γάμο και το θάνατο. Οι πετσέτες που προοριζόταν για καθημερινή χρίση ήταν οι πιο απλές και λιγότερο διακοσμημένες. Αυτές όμως που ακολουθούσαν τον κύκλο της ζωής ήταν πολύ προσεγμένες στην ύφανση και συνήθως τα διακοσμητικά σχέδια και θέματα τους είχαν άμεση σχέση με τη χρήση τους. Η πετσέτα ήταν ένα από τα βασικά στοιχεία που συμπεριλάμβανε στην προίκα της κάθε κοπέλα. Μάλιστα στα παλαιότερα χρόνια οι νύφες έφταναν σε σημείο να έχουν περίπου 200, όπου η κάθε μία είχε διαφορετικά διακοσμητικά σχέδια. Μεταξύ των τεχνικών που χρησιμοποιούσαν ήταν το περαστό, το τριοπατήτηρο, η αλυσίδα, το ψιλό κουκί, η ρεθεμνιώτικη βελονιά, η πισωβελονιά, κ.α.
Οι βούργιες
Η βούργια ή το βουργιαλάκι είναι το χαρακτηριστικό σακούλι για πολλές και διάφορες χρήσεις. Κρεμιέται στους ώμους από τα βαστάγια τα οποία είναι πλεγμένα με τατράκλωνο νήμα. Περασμένα στη βούργια και δεμένα καταλήγουν σε ένα κόμπο που στην άκρη του έχει μία φούντα. Η καλύτερη βούργια, μαζί με ένα μεταξωτό μαντήλι, ήταν το πρώτο δώρο στο γαμπρό, όταν γινόταν οι αρραβώνες. Σε πολλά χωριά τις χάριζαν κατά το γάμο και στους αδερφούς του γαμπρού. Στους γάμους επίσης έβαζαν στο βουργιαλάκι τα «γεμίδια», ή «καλοψύκια», τους ξυρούς καρπούς δηλαδή που ριχνόταν στους σάκους μαζί με τα υφαντά της προίκας. Στις μεγάλες βούργιες έβαζαν το κανίσκι, το δώρο του γάμου που ήταν συνήθως τρόφιμα, κρέας, ζυμαρικά και όσπρια. Σε ειδικές μεγάλες βούργιες πήγαιναν τους άρτους στην εκκλησία και σε μικρές έμπαιναν τα καλοψύκια για το καλωσόρισμα του νεογέννητου παιδιού.
Στα νεότερα χρόνια η βούργια χρησιμοποιείται συνήθως στους γάμους για να βάζουν μέσα την χάρη που κάνουν οι καλεσμένοι στο ζευγάρι. Τα παλιότερα χρόνια οι πολεμιστές συνήθιζαν να βάζουν στη βούργια το μπαρούτι και τις σφαίρες τους, ενώ στα νεότερα χρόνια οι βοσκοί και οι αγρότες τις χρησιμοποιούσαν για να βάζουν το φαγητό τους και το φλασκί με το κρασί ή το νερό. Στις βούργιες κυριαρχεί η γεωμετρική διακόσμηση η οποία καλύπτει ολόκληρη την πρόσοψη. Η άλλη πλευρά η οποία δε φαίνεται και ακουμπά στην πλάτη είναι διακοσμημένη με απλό τρόπο. Η διακόσμηση στις ζώνες ανάλογα με το σχέδιο που παίρνει, από την πλευρά που φαίνεται, έχει διάφορες ονομασίες, πενταράτη, κλειδάτη, γρυλού, σκουτέλα, μεσοράδα, κ.α.
Τα βασικά εργαλεία για την ύφανση
Μπορεί ο αργαλειός να είναι ο βασικός κορμός για την ύφανση αν δεν υπήρχαν όμως μια σειρά από άλλα εργαλεία θα ήταν αδύνατη η επιτυχημένη ύφανση. Τα χειρόχτενα, ήταν βασικά για να ξαίνουν τα μαλλιά τα οποία τοποθετούσαν στη συνέχεια στη ρόκα και με την μαγική βοήθεια του αδραχτιού δημιουργούσαν το νήμα. Μετά την επεξεργασία και το βλάψιμο του το έβαζαν στην ανέμη και το τύλιγαν στα καλάμια ή στις σαΐτες. Κάθε χωριό είχε τουλάχιστο μία γυναίκα η οποία ήξερα να μετρά και να «αδειάζει» όπως έλεγαν το στημόνι που θα τοποθετούσαν μετά στον αργαλειό για να στήσουν εκεί πάνω τα ξόμπλια και τα σχέδια τους. Μετά το άδειασμα που γινόταν σε ανοικτούς χώρους ακολουθούσε το πέρασμα στον αργαλειό. Κάθε νήμα έπρεπε να περάσει από τους μίτους που είναι συνδεδεμένοι με τις πατητήρες, από τους μίτους περνούσε στο χτένι το βασικό εργαλείο που βρίσκεται ανάμεσα στις αυστηρές γεωμετρικές γραμμές οι οποίες με την βοήθειά τους και τις υφάντρας τα νήματα μετατρέπονται σε σχέδια και ανεκτίμητα έργα τέχνης.
Η υφαντική από την μινωική περίοδο
Η μικρή «Θεά των Όφεων» από το ανάκτορο της Κνωσού, είναι το πρώτο παράδειγμα υψηλής ραπτικής, με την τονισμένη μέση και το σφιχτό κορσάζ, που αναδεικνύει το πάνω μέρος του σώματος. Οι Μινωίτισσες ήταν οι πρώτες μοντέρνες γυναίκες στην ιστορία που πέταξαν από πάνω τους τα χυτά, φιλικά προς το σώμα ρούχα και φόρεσαν ρούχα κομμένα και ραμμένα ώστε να τονίζουν τη λεπτή μέση και κάποια χαρακτηριστικά του σώματος. Αυτό το χαρακτηριστικό μπορεί να το διακρίνει κανείς ακόμα και σήμερα στην γυναικεία κρητική φορεσιά. Τα χαρακτηριστικά της, η πλαστικότητα, η εύθυμη, χαρούμενη διάθεση, η τάση να αναδιπλώνεται το ύφασμα σε πτυχές ή οριζόντιες ζώνες και η ανάδειξη του μπούστου είναι μερικά από τα στοιχεία που έχουν διατηρηθεί προσαρμοσμένα στη σεμνότητα των νεότερων εποχών. Άλλωστε οι Μινωίτισσες είναι από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου το ένδυμα δεν κάλυπτε το στήθος. Η ξεχωριστή θέση που κατείχαν στην κοινωνία τους σε συνδυασμό με την θρησκευτική τους ευλάβεια δεν τις εμπόδιζε να αναδείξουν το στήθος τους, το οποίο ήταν σύμβολο γονιμότητας και εφορίας.

ΠΟΚΙΜΥ

Ο Ρακοκαζανάς

2008-02-13T09:16:00.003+02:00

Το ξεκαζάνιασμα τσί ρακής παλιά στο Μετόχι
Όλοι κατένε , και σάικα... θα-χουνε ακουστά πώς βγαίνει η ρακί, μα α - δεν - είσαι κιά, να δεις κιόλας, δε γάτες πράμα... γιατί άλλο να γροικάς, κι' άλλο να θωρείς...
Στο μετόχι παλιά... ήτανε ένα καζάνι απομεινάρικο και το-χανε... ούλοι μαζί...
Και κάθε χρόνο θελα πάη ο χωροφύλακας τσι περιφέρειας... να ξεσφραγίση το καπάκι.
Δηλαδή να κόψη ένα τέλι που είχιενε κιά στριμένο και στο δέσιμο απάνω, του 'χιενε μιάολιά κερί μ' ένα τύπωμα από σφραγιδάκι... που το λέγανε βουλοκέρι και τωνέ 'δεινε διωρία μέχρι ποτές θα βγάνου-νε τσικουδιά κιέτες θα ξανάρθει να το ξανασφραγίση.
Και εντακιέρνανε όλοι ύστερα στο μετόχι... και εβράζανε τα τσίκουδα που τάχα-νε στερεμένα στα πυθάρια οντέ-νε βγάλανε το μούστο, και τα κουβαλούσαν ο ένας πίσω από τον άλλο στο καζάνι με το σειρά 'ν' του ο κάθ' ένας.
Το καζάνι εδούλεγενε μέρα-νύχτα γιατί ο χωροφύλακας ετηρούσε πολύ το χρόνο τσι διορίας... πώς σε τρεις (μέρες θα' ρθώ... ακόμη τω έλεγε... και την... τα δε ώρα... να σφραγίσω πάλι το καζάνι, Και άμα ήτανε πομεινάρικα κι' άλλα τσίκουδα... τα χύνανε.
Γιατί αυτός ήτανε ή εξουσία... και εμάνηζένε κιόλας... Και άμα δεν την εφάρμοζε έπαε που ήτανε εύκολο... που αλλού θελα τηνε εφαρμόσει... στη κλεψά... που είναι δύσκολο να πιάσει το ζωοκλέφτη νύχτα στση κορφές.
Μια χρονιά λοιπόν., εθεώρησε καλό... να πάη ο Καπετάν-Μιχάλης χωρίς να φωνιάξη το χωροφύλακα., να πάη να βγάλει τσικουδιά και αυτός... μοναχός του εξεσφράγισε το καζάνι (το δικό του), που το 'βρηκ νε από το συχωρεμένο το πεθερόν' του το ΠλουμηδοΖάχαρη.
Και εντάκαρε και έβγανε-νε τη τσικουδιά του σπιθιού ντου, και δε γατέη κιανείς πως το μάθανε στο σταθμό τσι περιοχής... κιανείς τόνε τσίτωσε... πιός κατέχη...
Και φτάνουνε στο Μετόχι, τρεις χωροφυλά κοι πάνε στο καζάνι και ψάχνανε τον υπεύθηνο αφού δεν τόνε βρήκανε... πιά-νουνε ένα μανάρι και του κάνουνε πίτερα το καπάκι και το μπάτω του καζανιού... και δεν έκανε'νε ύστερα παρά για μαντζαδούρα... να βάνη αγκυναρόφυλλα τω βουγιώ και τω γαιδάρω στο φουρνόσπιτο που θέ-τανε τη νύχτα τα χοντροζούμπερα...
Και αυτός ήτανε παρμένος σάμε το περβόλι και είχιενε τη μάναν του... άφηνα στο καζάνι... και την ώρα που έφταξε... αυτός... εποσπούσανε το καζάνι, και του παίζανε την τελευταία μαναρέ, και λέη ίντα να κάμω δα η ζημιά εγίνηκε κάτσε σκιάς να τσι φοβερίσω να μη ξεφτελιστώ σ' τσί χωριανούς μου που θα με περγιελούνε αύριο και δεν θα 'χω μούρη να προβάλω στο ντρυκιάνι... και στη περιφέρεια μου... με τούτα 'να τα νοικοκεράτα...
Και θετή ένα πηδώ και άρπα του χωροφύλακα το μανάρι από τα χέρια... και το σηκώνη, για να του το παίξει στα πλευρά του χωροφύλακα νατονε ξεραχίση αζωντανό... (και αυτό, και τη παρέα ν' του).
Μα ήτανε αναμαζωμένοι κιά όσοι Μετοχιανοί ετύχανε... από το γεγονός, μικροί... και... μεγάλοι... καιπέφτουνε απάνω ν' του...
- Μη μωρέ στο θεό μωρέ σε πρεσβε-στάρω μη... Άλλος του φώνιαζε-νε... - Μη... να μη κάψεις Μιχάλη το σπίτι σου... για το θεό κάμε... μη... (και τόνε πιάνου νε... και με χίλια βάσανα τόνε τραγοπαλέγανε όλοι μαζί να τόνε στέσουνε και από λίγο να βαρυστούνε κιά και με το μανάρι σάμε να του το πάρουνε...)
Και σπούνε και φεύγουνε και οι χωροφυλάκοι και επογύρανε στού Κρυμίζω το λιοφυτάκι...
Και απάνω στη ταραχή ν' του, που ήτανε σαν το σκύλο ανατριχιασμένος και τσί θώριενε και επογιέρνανε στο Μαρκουλίτο παπούρι... και δεν εμπόριενε να τωνε κάμει εκείνο, που των έβγαινε... επηγαινο' ήρχουντο και εξεθύμανενε λέγωντας... και ξεφυσώντας... (Ίντα μωρέ να σας κάμω που με βρήκιετε απρο' ετο'ιμαστο...).
Και έτσι με τη κίνηση αυτή ενάντια της εξουσίας... επόμεινε... στα μάθια τω Μετο-χιανώ και στη περιφέρεια... πάλι όπως πρώτα...
Ο Καπετάν Μιχάλης... ακίνητος στη θέ-σην του και επορπάθιε πάλι Καπετανίστηκα με ψιλά τη κεφαλή... όπως πορπάθιε μ' πρώτα...
Και φόριενε... και τ' άρματα... και 'βγαινε από τη πόρτα...
Με λεβεντιά... δρασκιέλιζε... και.... τω... Χανιώτη Πόρτα...
Ας είναι δα... στο Μετόχι είχανε τότες οι παλιοί νοικοκυραίοι όλα τα εργαλεία για τη τσικουδιά, η παρασιάπου στένανε το καζάνι, και το καζάνι ήτανε μόνιμα χτισμένα σ' ένα γύρω, δίπλα ήτανε η ρούμπα στε-μένη που τη γεμίζανε σάμε απάνω νερό, και επέρνανε δια μπερές ο λουλάς για να περνά από μέσα το απόσταγμα τσί ρακής, μόνο το καπάκι έλειπε 'νε και τα ξύλα με το νερό... και όπως έβραζε... το καζάνι ο ατμός εκρύωνε περνώντας ανάμεσα από τη ρούμπα και υγροποιούντανε και έτρεχε στο κου ρούπι σε υγρή κατάσταση.
Πάντα κανονίζανε την πύρε τσι φωθιάς τόσο που να προλαβαίνη να υγροποιή ο λουλάς και να μη πορίζει όξω ατμός ακόμη για να πετυχιένη καλά η απόοτα ξη ετρίγανε συνέχεια με μια φορτωτήρα το λου λα για να αναταράσεται το νερό μέσα στη ρούμ πα, και πάντα να περιλούζεται ο λουλάς με κρύα στρώματα νερού... και είχανε τσ' αμέντες των 'νε να μη τηνε τσουκνώσουνε κιόλας...
Και κάνα 'δυό φορές εσυμπληρώνανε κάνα δυο λαήνες νερό από το ρυάκι... κάθε μέρα στη ρούμπα., γιατί εξατμήζουντο 'νε όπως εχλιάρηζενε.
Μια φορά λέη πάλι... ένας (που ήτα νε ο πρώτος καιρός που έκανε το νοικοκύρη με γυναίκα και ρακί)... (νιόπαντρος) συμώνη τη νύχτα στο κουρούπι να δη ανέ βγαίνη ρακή...
Και όπως ήτανε σκοτίδι (γιατί το ελεκτρικό ακόμη δεν ήτανε ερχόμενο ποθές) πάη και ανάφτη στο μπόρο του κουρουπιού το τσακουμάκι να δη ίντα γίνε ται...
Και παίρνη φωτιά από το πυροβόλο, η ρακί μαζί με τσί αναθυμιάσεις, και κεντούνε και αυτήνου... μαλλιά μουστάκια γένια... και αν' δεν επρόκανενε... να βάλη τη κεφαλή του όλη... μέσα στη ρούμπα να σβύση... ήθελα πάθη μεγάλο στραπάτσο...
Αφού λέη έραξε... και η γυναίκα ν' του και με το καφκή του 'ριχνε νερό και τόνε λαντούρανε... να σβύση...
Τσί μέρες τούτες σας όλοι ήρχουντο νε και ποσπερίζανε γύρω από το καζάνι και έλεγα νε ιστορίες παλιές και καινούργιες....
Έκια ανάμα ζώνουντανε ούλοι τα βράδυα γυναίκες και άντρες και εποσπερίζανε ακόμη τόνε κάνανε παρέα κοντά να πο' διαφωτήση ταμάνημος... και εσάζανε και ψιλό μεζέ και τρώγανε που τόνε ψήνανε στα κάρβουνα... γη οφτές πατάτες... στην αθούβαλη...
Και συνέχεια ε' παρακολουθούτανε και εδοκιμάζανε τη κάθε νέα και ζανιά τσί ρακής και τηνε ξανοίγανε με τη γεύση στο χτύπημα των α' χειλιών και με το πέταμα στη φωτιά να δούνε ανέ βγάνη καλή λαμπούρα.
Σε κάθε καζανιά αφού εβάνανε μέσα τα τσίκουδα, εβάνανε και κάτι-της για μυρωδικό που συνήθως ήτανε ένα πιάσμα μάραθο...
Κιέτες εβάνανε το καπάκι πάλι... από πάνω και το μπικαθιάζανε με βρασμένα τσίκου δα... γη πολύ... από κοκκινόχωμα για να... μην υπάρχουνε διαροές... Στον Αυτοματισμόν... της (...ατμοπαραγωγής... της...τσικουδιάς...).
Και κουρούπι-κουρούπι εκουβαλούσανε και τη μονοπαντήζανε σ' τσι γυάλινες νταρμεντζάνες τη καινούργια τσικουδιά...
Και άμα είχιενε κιανείς στο σπίτι ν' του παλιά τσικουδιά ήθελα τηνε ανακάτωση με τα καινούργια τσίκουδα να τηνε ξαναβάλη στο καζάνι... να βγη καινούργια... και να γένη πιο δυνατή...
Μανώλης Κλάδος

ΠΟΚΙΜΥ

Ο επεξεργαστής της αλφόπετρας

2008-02-13T09:16:00.002+02:00

Έχω γράψει κι άλλες φορές σ' αυτή την εφημερίδα όπως και σ' άλλα δημοσιογραφικά όργανα, πως χαίρομαι αληθινά όταν βλέπω ανθρώπους να προοδεύουνε, να αναδεικνύουνται με τον κόπο και την αξία τους, σ' οποιοδήποτε τομέα.
Ιδιαίτερα ευχαριστούμαι όταν βλέπω την όποια πρόοδο, να γίνεται στην επαρχία μου, στον τόπο μου γενικά, γιατί πιστεύω πως κάθε βήμα προς τα εμπρός, είναι δυνατό να καθυστερήσει ή ακόμα και να ανατρέψει τα σημερινά φαινόμενα που προδικάζουν την παρακμή του χωριού. Όταν λοιπόν έβλεπα σε κάποιο σημείο της επαρχίας μας να ιδρύεται ή να επεκτείνεται κάποια βιομηχανική ή βιοτεχνική μονάδα έπαιρνα κουράγιο: Κάποιος θεός φαίνεται φροντίζει ακόμα και σήμερα για τον τόπο μας, συλλογιζόμουνα.
Ένα τέτοιο κουράγιο πήρα προχθές, που διαπίστωσα την ύπαρξη μιας μονάδας στην καρδιά της επαρχίας μας, η οποία επεξεργάζεται ύλες του τόπου μας, παράγει θαυμάσια προϊόντα, και έχει τη δυνατότητα να επεκτείνει τις εργασίες της και εκτός της επαρχίας, ίσως και εκτός του νησιού μας.
Πρόκειται για τη μονάδα εξόρυξης και επεξεργασίας Αλφόπετρας, της Ο.Ε. «ΜΙΧ. και ΔΙΟΓ. ΣΑΡΡΗΣ», που εγκαταστάθηκε δίπλα από τα λατομεία της, κοντά στο χωριό Αλφα, επεξεργάζεται την περίφημη και ιδιόρυθμη αυτή πέτρα και δίδει αξιόλογα προϊόντα, κατάλληλα για να στολίζουν οικοδομές, να διακοσμούν πλατείες και δημόσιους χώρους.
Δουλεμένη με σμύλα καλλιτέχνη, μπορεί να δώσει καλλιτεχνήματα αξιόλογα, μορφές και σχήματα που δεν μπορεί κανείς να πιστέψει πως είναι έργα που προέρχονται από λαϊκούς τεχνίτες και πως για πρώτη ύλη τους χρησιμοποιούνε κάποιο είδος πέτρας. Εδώ θεωρώ σκόπιμο, να περιγράψω με δύο λόγια, τι είναι αυτή η αλφόπετρα, που βγαίνει, πως διαδόθηκε και κατάφερε να στολίσει όλα τα αξιόλογα σπίτια, εκκλησίες και νεκροταφεία της περιοχής μας.
Κοντά στο χωριό Αλφα της επαρχίας μας, υπάρχουν κάτι λατομεία, από τα οποία βγαίνει μια πέτρα με χρήσιμες ιδιότητες και ιδιομορφίες αλήθεια, που δεν ξέρω αν υπάρχει κάπου αλλού όμοιο είδος. Η πέτρα αυτή όταν βγαίνει από το λατομείο έχει την ιδιότητα να είναι σχεδόν μαλακή και επεξεργάζεται έτσι εύκολα από τον καλλιτέχνη. Αφότου όμως τοποθετηθεί κάπου, αρχίζει σιγά-σιγά να σκληραίνει και με τα συστατικά της ατμόσφαιρας και του ήλιου αποδίδει ένα θαυμάσιο οικοδομικό υλικό. Πρέπει εδώ να σημειώσουμε, πως η μάζα της είναι συμπαγής, χωρίς να αφήνει ούτε την ελάχιστη τρύπα ή εσοχή.
Από τα πολύ παλιά χρόνια η αλφόπετρα χρησιμοποιήθηκε από τους τεχνίτες - καλλιτέχνες της περιοχής, που με μοναδικά μεσάτο σφυρί και τη σμύλα. απέδιδαν πελέκια για σπίτια, καμπύλες για πόρτες, γωνιές και σταυρούς για τάφους, οικόσημα, σήματα, αγάλματα, σκαλίσματα διακόσμησης και τόσα άλλα καλλιτεχνήματα, που ήταν δυνατό να βάλει στο νου του ο κάθε καλλιτέχνης.
Όσον αφορά την ονομασία της, υπάρχει μια παράδοση που λέει πως πήρε το όνομα της από το χωριό Αλφα (πέτρα την Αλφάς). Μια άλλη παράδοση ισχυρίζεται πως λεγότανε έτσι επειδή ο τεχνίτης μπορούσε εύκολα να αλφαδιάζει με την πέτρα αυτή στις οικοδομές του. Στη συνέχεια από την «αλφά-πέτρα» πήρε και το όνομα του το μικρό χωριό που ιδρύθηκε κοντά στα λατομεία της πέτρας αυτής, δηλ. η Αλφα.
Ωστόσο η αλφόπετρα ήταν και παραμένει ένα θαυμάσιο λατομικό προϊόν. Όσον αφορά την ύπαρξη και λειτουργία της βιοτεχνικής μονάδας κοντά στο ωραίο χωριό της Αλφάς, είναι μια αλήθεια. Οποιοσδήποτε ενδιαφερόμενος είναι δυνατό να βρει στη μονάδα αυτή, προϊόντα χρήσιμα για να στολίσει το σπίτι του. Είναι όμως βέβαιο πως και ο όποιος απαιτητικός τεχνίτης, θα βρει εκεί υλικά για να διακοσμήσει κάθε του έργου, να ικανοποιήσει και τον πιο απαιτητικό εργοδότη του.
Εκτός όμως από τη μονάδα της Ο.Ε. «ΜΙΧ. και ΔΙΟΓ. ΣΑΡΡΗΣ» υπάρχουν κι άλλοι ειδικοί στην περιφέρεια που ασχολούνται με την παραγωγή και επεξεργασία της ιδιόρρυθμης αυτής πέτρας και μέχρι σήμερα από γενιά σε γενιά μεταδίδεται η λεπτή και ωραία αυτή τέχνη. Μακάρι να υπάρξουνε τα απαιτούμενα κίνητρα και να εξασφαλιστεί η αυξημένη ζήτηση των προϊόντων της αλφόπετρας. για να κινήσουν το ενδιαφέρον των νέων της περιφέρειας και να φροντίσουν να κληρονομήσουν την ωραία τέχνη των πατέρων τους, που κληροδοτήθηκε από γενιά σε γενιά και έφτασε μέχρι τις μέρες μας.
Τέχνες που συντελούν στη διάσωση και διάδοση των πολιτιστικών μας αξιών, είναι αλήθεια μεγάλη ανάγκη να διατηρούνται με κάθε τρόπο, με κάθε φροντίδα, με την όποια θυσία.
Σκουλούφια, Μάρτιος 2001 ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΚΑΤΣΙΡΑΚΗΣ

ΠΟΚΙΜΥ

Οι Κουρές

2008-02-13T09:16:00.001+02:00

Από τα χρόνια που ο άνθρωπος αναγνώρισε τη χρησιμότητα του προβάτου και το περιμάζεψε κοντά του και το εξημέρωσε, από τότε, λέω, άρχισε και να το κουρεύει κάθε χρόνο, αρχές του καλοκαιριού για δύο σκοπούς.Ο πρώτος ήταν για να το απαλλάσσει από το βάρος αυτά των μαλλιών, που η ζέοτη τους, κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ασφαλώς θα του ήταν κάτι ανεπιθύμητο.
Ο δεύτερος ήταν το ότι το μαλλί αυτό του προβάτου ήταν μια θαυμάσια πρώτη ύλη για να κατασκευάσει, μια σειρά προϊόντα χρήσιμα για τη ζωή του: ενδύματα, καλύμματα, σκεπάσματα και τόσα άλλα είδη πρώτης ανάγκης.
Το κούρεμα (οι κούρες, όπως τις ονομάζουμε στο νησί μας) όμως με τον καιρό συνηθίστηκε να γίνεται σαν μια γιορτή σαν κάτι το τελετουργικό πάνω στα βουνά μας, σ' όλες τις περιοχές της χώρας μας που η κτηνοτροφία έχει αναπτυχθεί αξιόλογα. Ιδιαίτερα στην Κρήτη, οι κούρες έγιναν με τα χρόνια γιορτή και πανηγύρι και πέρα από το κούρεμα γίνονται προσφορές σφακτών από τους κτηνοτρόφους μας, στέκονταν καζάνια πελώρια που βράζουν βραστά κρέατα κι ανάβονται ολόγυρα φωτιές που σουβλίζονται αρνιά θυσιασμένα κι αυτά στη μεγάλη γιορτή της κούρας.
Τα βραστά και τα ψητά, απλώνονται πάνω σε πετροτράπεζα κι όλοι όσοι βρεθούν στην τελετουργία αυτή της κούρας τρώνε και πίνουνε πλούσια.Συχνά τα φαγοπότια συνοδεύονται με λύρες και τραγούδια και η ι-διόρυθμη αυτή εργασία ξετελεύει σε τρικούβερτο πανηγύρι.
Στο Μυλοπόταμο οι κούρες έχουν μια ιδιαίτερη επισημότητα. Πολλοί μαζί κτηνοτρόφοι συγκεντρώνουν στο ίδιο μέρος τα κοπάδια τους, κάνουν κάλεσες μεγάλες, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται στο συγκεκριμένο τόπο πολλοί φίλοι και δικοί, κουρεύουν όλοι προσφέρουν χωρίς τσιγκουνιές σφακτάρια, κι όλοι μαζί οι παρευρισκούμενοι στην εκδήλωση αυτή, δουλεύουνε, τρώνε, πίνουνε και διασκεδάζουν με την ψυχή τους. ΓΓ αυτά και δικαιολογημένα στην επαρχία μας έχουμε συνηθίσει και όταν λέμε: «είχαμε κούρες» εννοούμε πως πραγματοποιήσαμε μια εργασία που η τέλεση της είχε σαν φυσικό επακόλουθο κι ένα πανηγύρι, μια γιορτή, με πλούσια τραπέζια, ευθυμία μεγάλη, λύρες, τραγούδια καιχορους.
Πρέπει εδώ να σημειώσουμε πως το μαλλί του προβάτου ήταν από τα παλιά χρόνια ένα θαυμάσιο προϊόν που αφού περνούσε από διάφορα στάδια (καθάρισμα ξά-σιμο, κλώσι-μο, τηλιγά-διασμα, βάψιμο κ.λ.π.) γινόταν μια θαυμάσια πρώτη ύλη που η νοικοκυρά ύφαινε στον αργαλιό της κατασκευάζοντας έτσι θαυμάσια υφάσματα κατάλληλα για ενδύματα, χειροτεχνήματα και έργα τέχνης ανυπολόγιστης αξίας.
Ειδικά στο Μυλοπόταμο η τέχνη αυτού «του υφαντού» είχε τελειοποιηθεί σε βαθμό αξιόλογο. Οι Μυ-λοποταμίτισσες νοικοκυρές είχαν εξειδικευθεί τόσο,που τα υφαντά των χωριών μας θεωρούνται ακόμα και σήμερα σαν πρωτοπόρο στη λαϊκή τέχνη και δίκαια θαυμάζουνται από όλους αυτούς που επισκεπτόταν τα μέρη μας.
Σήμερα βέβαια, μπορεί ο αργα-λιός, το κοινό τελάρος, νάχει περιοριστεί, ίσως η θαυμάσια αυτή λαϊκή τέχνη νάχει πάρει κι εκείνη το δρόμο που έχουν πάρει και οι διάφοροι άλλοι κλάδοι της χειροτεχνίας του τόπου μας. Τα έργα όμως που υπάρχουν μέχρι και σήμερα που τα προϊόντα κατασκευής τους προέρχονταν από την τελετουργία της κούρας μένουν και θα παραμένουν πολύτιμα. Όσο για το μαλλί των προβάτων δε θα πάψει ποτέ να αποτελεί ένα αναντικατάστατο προϊόν που ο άνθρωπος κατασκευάζει είδη πρώτης ανάγκης για τη ζωή του.
Αθήνα Ιούλιος 1997, ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΚΑΤΣΙΡΑΚΗΣ

ΠΟΚΙΜΥ

Οι Απόκριες

2008-02-13T09:16:00.000+02:00

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι μέρες της αποκριάς είναι ημέρες χαράς και διασκέδασης. Είναι μια παρένθεση χρόνου που ο κάθε άνθρωπος καλείται να αποσείσει από τους ώμους του τις σκοτούρες και το βάρος του καθημερινού μόχθου και να ξεφαντώσει ανέμελος κι ευτυχισμένος. Και φαίνεται και σ' αυτό το σημείο η σφραγίδα της Θείας Πρόνοιας που τοποθέτησε έτσι τα γεγονότα στο χρόνο, ώστε να εναλλάσσονται οι καταστάσεις και να εξασφαλίζονται οι απαραίτητες ισορροπίες στη ζωή. Ο άνθρωπος ύστερα από την πίεση του χειμώνα, αισθάνεται την ανάγκη να πανηγυρίσει τα δροσερά μηνύματα της άνοιξης, όπως επίσης έχει ανάγκη από διασκέδαση και γερό φαγοπότι πριν από την περισυλλογή και την αυτοσυγκράτηση της μεγάλης σαρακοστής.
Έτσι οι απόκριες, επειδή καλύπτουν πολλές εσωτερικές ανάγκες του ο άνθρωπος, τις έζησε και εξακολουθεί να τις ζει έντονα με διαφορετικές όμως επιλογές στην κάθε εποχή. Και είναι επίσης τόσο πολλά και τόσο αξιόλογα τα έθιμα και οι δοξασίες που σχετίζονται με τις απόκριες που είναι πραγματικά δύσκολο να διαλέξει κανείς ένα από αυτά και να το περιγράψει. Για το σημερινό σημείωμα της εφημερίδας μας, εγώ διάλεξα το οικογενειακό αποκρέωμα (αποκρίγιωμα), μια συνήθεια χρήσιμη και όμορφη που όμως τι κρίμα, κοντεύει να εκφυλιστεί ή να ξεχαστεί.
Παλιότερα που οι συνθήκες προμήθειας τροφίμων ήταν εξαιρετικά δύσκολες για τα χωριά της Κρήτης, η κάθε οικογένεια φρόντιζε να είναι αυτάρκης. Γι' αυτό το σκοπό ανέτρεφαν τα κουτρουβάρια, έφτιαχναν τα τυριά τους, είχαν τις κότες και τα κουνέλια τους. Τις ημέρες των απόκρεω, έσφαζαν τα μεγάλα κριάρια, έβγαζαν από το λαδοπύθαρο τα τυραμαλάματα, άνοιγαν τις μολυβωτές κουρούπες με τη μοσχομυρισμένη ξυνομυζήθρα και μαζί με τα καπνιστά απάκια και τα σύγλινα, υποδεχόταν τις ημέρες αυτές της υπερβολικής κατανάλωσης. Κι όταν ερχόταν η τελευταία Κυριακή από το πρωί άρχιζαν οι ετοιμασίες για το οικογενειακό ξεφάντωμα. Οι νοικοκυρές άνοιγαν φύλο κι έφτιαχναν καλιτσουνάκια με μυζήθρα, έκοβαν λαζάνια, έκοβαν κιμά, μαγείρευαν. Κόσμος κυκλοφορούσε από σπίτι σε σπίτι, χωράτευαν, κερνούσαν μεζέδες κι έκαναν τις συνενοήσεις τους για την οργάνωση της βραδιάς. Συνήθως γινόταν στο σπίτι του πιο ηλικιωμένου πατέρα η σύναξη και μαζευότανε τα παιδιά, τα αδέλφια, τα εγγόνια. Ενωρίς το βράδυ, μόλις άρχιζε να σκοτεινιάζει στρωνότανε οι τάβλες και ετοιμαζότανε τα φαγητά. Στις κατσαρόλες αχνίζανε το κοκκινιστό και το πιλάφι, στο τηγάνι οι συκωταριές, στις σούβλες τα γαρδούμια, οι μπουκάλες γεμάτες κρασί. Κάθε οικογένεια που ερχόταν στο σπίτι της συγκέντρωσης, κρατούσε και λίγους μεζέδες από το σπίτι τους, για να ευλογηθούν τα αγαθά όλων των σπιτιών. Οι τάβλες πλούσια φορτωμένες θύμιζαν τα Ρωμαϊκά συμπόσια, τα περίφημα ζουμπούσια ή ζουμπούκια όπως τα είπε αργότερα ο Καζαντζάκης. Το δείπνο ήταν πια έτοιμο και οι νεαροί της παρέας ψιλοχοράτευαν και τραγουδούσαν:
Σαν 'κουσω σούβλας μυδωριά και τηγανιού τσουδία
και μπουκαλιού κακάρισμα κάνω καλή καρδία.
Το δείπνο άρχιζε με ευχές και τσουγκρίσματα και συνέχιζε με τραγούδια και μαντινάδες. Ύστερα από κάμποση ώρα κατανάλωσης κρασιού και φαγητών άρχιζαν τα μασκαρέματα και τα παιχνίδια. Οι μασκαρεμένοι χόρευαν χωρίς να τραγουδούν, τα γραμμόφωνα γύριζαν, τα παιχνίδια άρχιζαν. «Ο στρούμπος», «ο πραματευτής», «το πλοίο», «τα ταίρια» και τόσα άλλα παιχνίδια σκόρπιζαν το γέλιο και τη χαρά. Το γλέντι συνεχιζότανε με χορό και τραγούδι. Η λύρα όπου υπήρχε άρχιζε το σκοπό της και οι οντάδες έτριζαν από τους χορούς. Οι νοικοκυρές χόρευαν κι αυτές, μα πρόσεχαν και τα τσικάλια τους που έβραζαν τα κοτόπουλα για τη σούπα του απόδειπνου. Αυτές οι διασκεδάσεις δεν έμοιαζαν καθόλου με τις σημερινές, που γίνονται στα κέντρα διασκέδασης με τις ορχήστρες. Ήταν αυθεντικές γνήσιες και αυθόρμητες, γι' αυτό γέμιζαν την ψυχή με αγνή απόλαυση και ευτυχία. Τα ξημερώματα στρωνότανε ξανά οι τάβλες με την αχνιστή σούπα και όλων των ειδών τα φαγητά του δείπνου. Οι άνθρωποι κουρασμένοι από το χορό και το παιχνίδι και με συναισθηματική πλήρωση, καθότανε στο απόδειπνο που σφράγιζε και τις εκδηλώσεις της αποκριάς.
Τελειώνοντας, θα ήθελα να προτείνω στους εκλεκτούς αναγνώστες μας, να επιχειρήσουν εφέτος την αναβίωση του ωραίου εθίμου του αποκρεώματος, σαν δώρο στον εαυτό τους και σαν αντίδραση στην αλλοτριωτική επίδραση του σημερινού πολιτισμού.
ΣΗΦΑΚΗ ΕΛΕΝΗ

ΠΟΚΙΜΥ

Η Παναγία η Περδικιώτισσα στις Μαργαρίτες.

2008-02-10T21:01:00.000+02:00

Σύμφωνα με τοπική παράδοση, στη θέση της σημερινής εκκλησίας υπήρχε βάτος. Όταν κάτοικοι της περιοχής θέλησαν να τον κάψουν για να ανοίξουν πέρασμα, άκουσαν μια πέρδικα να κακαρίζει μέσα στο βάτο. Έψαξαν να βρουν τη φωλιά και βρήκαν ένα εικόνισμα της Παναγίας. Γι ' αυτό έχτισαν εκεί εκκλησία που ονομάστηκε «Παναγία η Περδικιώτισσα».

Η Παναγία του Χάρακα

2008-02-10T20:01:00.000+02:00

Απόσπασμα από την «Κρήτη των Θρύλων» του Χαρωνίτη Βασίλειου

(Εκδοτικός Οίκος "Σμυρνιωτάκη")

Στα χρόνια, λέει, που ο Δικέφαλος Βυζαντινός αϊτός σκέπαζε με τις φτερούγες του Ανατολή και Δύση, τότες που η Κρήτη ήταν το ομορφότερο στολίδι της δοξασμένης Αυτοκρατορίας, ένα καράβι, ένας δρόμωνας, με μιαν αρχόντισσα ανοίχτηκε στο γαλανό Αιγαίο. Περνούσε ανάμεσα από τα μικρά και τα μεγάλα νησιά, την Τένεδο, τη Μυτιλήνη, τη Χίο, την Αμοργό ^ μα δε σταματούσε. Σαν δελφίνι έσκιζε τα νερά, τραβώντας κατά το νοτιά, ώσπου έφτασε στο πέλαγος της Κρήτης.

Σαν έφτασε στα δικά μας νερά, άλλαξε ταχτική. Χωρίς καμιά βιασύνη άρχισε να κινείται παραλιακά. Στα μεγάλα λιμάνια, στους ήσυχους όρμους, στους απόμερους γιαλούς σταματούσε, η αρχόντισσα έβγαινε στη στεριά, χαιρόταν τις ομορφιές του νησιού κι ύστερα έμπαινε στο πλεούμενο και συνέχιζε το ταξίδι. Οι ντόπιοι, σαν έβλεπαν το καράβι στα νερά τους, κατέβαιναν στο γιαλό, παρατηρούσαν έκπληκτοι την άγνωστη γυναίκα ν' αποβιβάζεται στη στεριά, μα ύστερα την καλωσόριζαν και τη φιλοξενούσαν.

Πόσο κράτησε τούτη η περιήγηση κανείς δεν ξέρει. Κάποτε που το καράβι βρέθηκε στα νερά του Πανόρμου, κοντά στον όρμο του Μπαλί, η αρχόντισσα βγήκε πάλι στη στεριά, προχώρησε ίσαμε το μέρος που βρίσκεται σήμερα η εκκλησούλα και παρατηρούσε τριγύρω τον άγριο τόπο. Ένας βοσκός από ψηλά είδε τη γυναίκα κι ειδοποίησε τους χωρικούς και κατέβηκαν παραξενεμένοι.

Στο μεταξύ εκείνη είχε προχωρήσει αρκετά. Ένας μεγάλος βράχος, ένας Χάρακας που ξεχώριζε νοτικά της κέντρισε την περιέργεια και πήγε κοντά του. Χωρίς να έχει

τίποτε το ξεχωριστό, δημιούργησε στην ψυχή της μιαν ανεξήγητη λαχτάρα κι άρχισε να τον εξερευνά και να τον εξετάζει απ' όλες τις μεριές. Καθώς παρατηρούσε μια σκισμάδα του, είδε κάτι σαν ξύλο που φεγγοβολούσε απαλά. Έσκυψε, και το τράβηξε με προσοχή κι είδε έκπληκτη ότι κρατούσε στα χέρια της την εικόνα της Κοίμησης της Παναγίας!

Την καθάρισε με συγκίνηση, την προσκύνησε με σεβασμό κι ύστερα την έδωσε και στους ντόπιους που είχαν μαζευτεί κοντά της να τη χαρούν κι εκείνοι!

Η χαρά όλων ήταν απερίγραπτη κι αποφάσισαν να γιορτάσουν την ξεχωριστή τιμή που τους έκαμε η Παναγία. Ο βοσκός έσφαξε ένα αρνί και το 'βαλε στη σούβλα, κάποιοι άλλοι έφεραν ψωμί και κρασί κι όλοι μαζί κάτω από τη σκιά μιας χαρουπιάς έφαγαν ήπιαν και τραγούδησαν.

Ύστερα η αρχόντισσα ευχαριστημένη κι αυτή από την όμορφη σύναξη, άφησε στους ντόπιους την εικόνα μαζί με πολλά πολλά χρήματα, για να χτίσουν εκκλησία στη χάρη της Μητέρας του θεού.

— Του χρόνου θα ξανάρθω. Η εκκλησία να είναι έτοιμη, για να κάμομε μαζί την πρώτη λειτουργία, τους είπε κι αποχαιρετώντας τους μπήκε στο καράβι κι έφυγε.

Σάλπαρε το καράβι και οι απλοϊκοί κάτοικοι έμειναν με την εικόνα και τα χρυσά νομίσματα.

Γύρισαν στο χωριό τους αποφασισμένοι να εκτελέσουν την εντολή που πήραν. Προσωρινά άφησαν την εικόνα στην εκκλησία του χωριού τους και δίκαια μοιράστηκαν τα χρήματα, κάνοντας τη σκέψη ότι έτσι κι αλλιώς σ' αυτούς ανήκαν μια κι όλοι μαζί θα βοηθούσαν στο χτίσιμο.

Τις πρώτες βδομάδες οι συζητήσεις στρέφονταν γύρω απ' αυτό το θέμα κι η μια γνώμη ακολουθούσε την άλλη. Όλοι είχαν κάτι να προτείνουν, γιατί επιθυμία τους ήταν να γίνει ένας ναός πανέμορφος και μοναδικός.

Στο μεταξύ το νέο για την εικόνα μαθεύτηκε στα κοντινά χωριά κι ευσεβείς προσκυνητές έρχονταν ομαδικά και μαζί με τ' άλλα, δυνάμωναν τις συζητήσεις για την οικοδόμηση του ναού.

Μα όσο περνούσαν οι βδομάδες, οι προσκυνητές αραίωναν, οι δουλειές στο χωριό δε σταματούσαν κι οι συζητήσεις άρχισαν να λιγοστεύουν. Το ίδιο και τα χρήματα που σιγά σιγά ξοδεύτηκαν εντελώς.

Ύστερα έπιασε χειμώνας και κλείστηκαν μέσα, μερικοί είπαν ότι η εικόνα ήταν καλά προφυλαγμένη στην εκκλησία τους και δε χρειαζόταν καινούργια και η υπόθεση άρχισε να ξεχνιέται.

Την άνοιξη κανείς δε θυμόταν την αρχόντισσα και την παραγγελιά της. Μόνο σαν ήρθε το καλοκαίρι και στα γαληνεμένα νερά του Κρητικού πελάγου φάνηκε το καράβι με το Δικέφαλο αϊτό, ο δρόμωνας με την αρχόντισσα, ένιωσαν την ενοχή τους, που δεν είχαν βάλει ούτε τα θεμέλια του ναού, που υποσχέθηκαν να ετοιμάσουν. Κι όχι μόνο γι' αυτό. Από τα χρήματα που τους άφησε για το σκοπό αυτό δεν είχε μείνει τίποτα. Όλα είχαν φαγωθεί...

Αποφάσισαν να ξεγελάσουν τη γυναίκα και σκηνοθέτησαν μια ψεύτικη ιστορία: Έβαλαν τον πρωτομάστορα του χωριού να ξαπλώσει σ' ένα κρεβάτι να κάνει τον πεθαμένο κι αυτοί με περίλυπο ύφος κατέβηκαν στην παραλία, όπου είχε αποβιβαστεί η βυζαντινή μεγαλοκυρά και με δάκρυα την εβεθαίωσαν ότι έπεσε θανατικό στην περιοχή κι ορφάνεψε το χωριό κι αναγκάστηκαν να ξοδέψουν τα χρήματα, που τους άφησε, στους γιατρούς κι ότι ακόμη κι ο πρωτομάστορας δε γλύτωσε το κακό. Μήνες βασανιζόταν και τώρα τον είχαν νεκρό και κείνη την ημέρα θα τον έθαβαν. Αν αμφισβητούσε τα λόγια τους, μπορούσε να πάει στο σπίτι που είχαν το λείψανο του και να το δει...

Η αρχόντισσα πείστηκε μ' όσα άκουσε. Τους μίλησε με συμπόνια και κατανόηση. Και πάλι τους άφησε πολλά πολλά χρυσά νομίσματα και την ίδια παραγγελία:

— Του χρόνου θα ξανάρθω. Η εκκλησία να είναι έτοιμη, για να κάμομε μαζί την πρώτη λειτουργία. Ύστερα γύρισε, μπήκε στο καράβι κι έφυγε...

Οι ντόπιοι έτριβαν τα χέρια τους από ικανοποίηση. Τα κατάφεραν! Ως του χρόνου είχε ο θεός... Έτρεξαν να το πουν στον πρωτομάστορα.

Μα όταν έφτασαν στο σπίτι και μπήκαν στο δωμάτιο όπου ήταν το κρεβάτι του, τον είδαν ακίνητο σαν άγαλμα. Ήταν στ' αλήθεια νεκρός!..

Φόβος απερίγραπτος τους κυρίεψε, γιατί στο θάνατο του πρωτομάστορα είδαν τη δίκαιη θεϊκή τιμωρία. Και, γι' αυτό, χωρίς καθυστέρηση κατέβηκαν στην παραλία κι έχτισαν το εκκλησάκι που, ανακαινισμένο, σώζεται ίσαμε σήμερα.

Ο Μιχ. Παπαδάκης περιγράφει με δικό του τρόπο το θρύλο της ίδρυσης του ναού της Παναγίας του Χάρακα:

" Στήν παραλία ταξείδευε γιά λόγους πού ποτέ δέν μπόρεσε νά μάθη κανείς Βυζαντινή Αρχόντισσα, μπορεί, η ιδια η Αυτοκράτειρα. Έβγαινε καμμια φορά για να ξεκονραστή αλλά μόνο στό γυρογιάλι. Εδώ, προχώρησε παρά πάνω, στο σημείο που είναι κτισμένο το εκκλησάκι, κι απ' εκεί είδε στό βάθος της χαράδρας που υπάρχει νοτικά, ένα μεγάλο χάρακα (βράχο) να ξεχωρίζη από το άλλο μέρος. Από θεία φώτισι προχώρησε, πήγε στο χάρακα, τον περιεργάζετο και σε σχισμή του ανακάλυψεν εικόνα της Κοιμήσεως. Την πήρε με ευλάβεια, την προακύνησεν, ύστερα προσκάλεσε τους περίοικους και τους την αφησε με, αρκετό νά χτιστή μια εκκλησία, χρηματικό ποσό και τούς παράγγειλε να την έχουν έτοιμη σε λειτουργία τον επόμενο χρόνο, ίδια εποχή που θα ξαναρχόταν. Οι περίοικοι υποσχέθηκαν. Άλλά κατασπατάλησαν τα χρήματα κι εκκλησία δεν έχτισαν. Τον επόμενο χρόνο που είδαν από μακριά το πλοίο της Αρχόντισσας να ξανάρχεται, αποφάσισαν να την εξαπατήσουν. Να της πουν δηλαδή ψέμματα πως στον τόπο έπιασε θανατικό, πέθαναν όλοι οι εργάτες και σήμερα κηδεύουν και τον πρωτομάστορα που, μάλιστα, τον ξάπλωσαν σε σανίδα να προσποιήται τον πεθαμένο. Η Άρχόντισσα πίστεψεν, άφησεν άλλα χρήματα κι έφυγε. Όταν όμως γύρισαν για να πουν στον πρωτομάστορα πως η ψευτιά έπιασε, τον βρήκαν πραγματικά νεκρό! Φοβήθηκαν, το απόδωσαν σε θεία τιμωρία και σε λίγον καιρό έκτισαν την έκκλησία. "

(περιοδ. Προμηθεύς..., τ. 26, σελ. 317 - 318)

Η παραδοσιακή κεραμική στις Μαργαρίτες Mυλοποτάμου.

2008-02-10T09:21:00.000+02:00

του Nίκου Σημαντηράκη,

Aρχαιολόγου Eπιμελητή Kέντρου Mελέτης Nεώτερης Kεραμικής

H έκταση και η γεωγραφική θέση της Kρήτης, οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν στην περιοχή και η αυτάρκειά της ως προς την παραγωγή αγαθών κατέστησαν το νησί το πιο πλούσιο κεραμικό κέντρο της Eλλάδας.

H αγγειοπλαστική, μάλιστα, παράδοσή της είναι μακραίωνη και ανάγεται στα μινωικά χρόνια.

Στα νεότερα χρόνια εντοπίζονται στο νησί τέσσερα μεγάλα κέντρα παραγωγής

• στα Nοχιά Kισσάμου,

• στις Mαργαρίτες Mυλοποτάμου,

• στο Kεντρί Iεράπετρας και τέλος,

• το Θραψανό Πεδιάδος

Eκτός αυτών των μεγάλων αγγειοπλαστικών κέντρων, πρέπει να αναφερθεί εδώ και ένας αριθμός μικρότερων κέντρων παραγωγής στη Δυτική Kρήτη.

• στην Kαρωτή Pεθύμνης, καθώς και

• στους Aγίους Πάντες, τον Aσφεντυλέ, το Bρασκά, την Eξώπολη και τον Kαμπανό Xανίων

Oι Mαργαρίτες αναμφισβήτητα αποτελούν το σπουδαιότερο αγγειοπλαστικό κέντρο της Δυτικής Kρήτης. Στην περιοχή υπάρχει πληθώρα κοιτασμάτων αργιλοχώματος, γεγονός που εξηγεί ως ένα βαθμό τη μακραίωνη ενασχόληση των κατοίκων με την τέχνη του πηλού. Oι μαργαριτσανοί αγγειοπλάστες χρησιμοποιούν τρία είδη αργίλου: κοκκινόχωμα, λεπίδα και κουμουλέ. H λεπίδα εξορύσσεται από τη θέση Στενόλακκος ή Πλάι τση λεπίδας που βρίσκεται τρία χιλιόμετρα νότια του οικισμού. Tο κοκκινόχωμα υπάρχει σε μεγάλες ποσότητες σε ολόκληρη την περιοχή και ιδιαίτερα κατά μήκος του δρόμου που οδηγεί στις υπώρειες του Ψηλορείτη. H κουμουλέ, τέλος, εξορύσσεται από τις θέσεις Oρνέ και Πήδημα, οι οποίες απέχουν έξι χιλιόμετρα από το χωριό.

IΣTOPIA

H πρώτη αναφορά για την ενασχόληση των Mαργαριτσανών με την κεραμική προέρχεται από τον αμερικανό περιηγητή Richard Pococke, ο οποίος ταξίδεψε στην Kεντρική και τη Δυτική Kρήτη, το 1739. Eίναι, ωστόσο, πολύ πιθανό οι Mαργαρίτες να ξεκίνησαν ως οικισμός αγγειοπλαστών ήδη από την ίδρυσή τους.

Σύμφωνα με τις παραδόσεις των κατοίκων, το χωριό κτίστηκε όταν κάποια βασίλισσα της Eλεύθερνας, η Mαργαρίτα, εντυπωσιασμένη από την εκπληκτική ομορφιά του τόπου, πούλησε τα κοσμήματά της και έδωσε εντολή, με τα χρήματα αυτά, να κτιστεί εκεί ένας οικισμός που ονομάστηκε Mαργαρίτες προς τιμήν της. Eίναι, βέβαια, περιττό να τονίσουμε ότι η συγκεκριμένη διήγηση δεν έχει ιστορική βάση και αποτελεί επινοημένη παράδοση, έναν ιδρυτικό, δηλαδή, μύθο που εκ των υστέρων προσπαθεί να αιτιολογήσει την ονομασία του χωριού, συνδέοντάς την με κάποιο ένδοξο αρχαίο παρελθόν.

Πιο λογική φαίνεται η άποψη του Bαλλιάνου που συνδέει την ονομασία με το φυσικό τοπίο και συγκεκριμένα με τις πολλές μαργαρίτες που φυτρώνουν εδώ. Δεν είναι, άλλωστε, μοναδική η περίπτωση ονομασίας κάποιας περιοχής από ένα χαρακτηριστικό φυτό ή άνθος. Mε την τοποθεσία συσχετίζεται το όνομα και ο Λαμπρινάκης που μιλά για τη λαμπρή, μαργή, τοποθεσία των Mαργαριτών.

Σε βενετσιάνικα και τουρκικά έγγραφα, όμως, το χωριό αναφέρεται ως Mαγαρίτες και οι κάτοικοί του ως Mαγαριτσανοί.

Για την ετυμολογία της λέξης μαγαρίτες υπάρχουν δύο απόψεις: σύμφωνα με την πρώτη, η ονομασία μπορεί να προέρχεται από το μεσαιωνικό ουσιαστικό μαγαρίτης, το οποίο δηλώνει τον αποστάτη, τον αρνησίθρησκο, και να σχετίζεται έτσι με τον πρώτο οικιστή του χωριού. Σύμφωνα με τη δεύτερη άποψη, όμως που υιοθετείται γενικότερα, το όνομα του χωριού σχετίζεται με τη βυζαντινή λέξη μαγαρικόν, που δηλώνει το πήλινο σκεύος. Aν ισχύει αυτό, τότε δεν είναι απίθανο να υποστηρίξουμε ότι, στις Mαργαρίτες, εξαρχής υπήρξε εγκατάσταση αγγειοπλαστών, δεδομένης μάλιστα και της αφθονίας των πρώτων υλών, του πηλού, του νερού και της καύσιμης ύλης.

H ονομασία Mαργαρίτες αναφέρεται μάλλον εκ παραδρομής, για πρώτη φορά, σε συγγράματα του τέλους του 19ου αιώνα. Mολονότι στις απογραφές της Kρητικής Πολιτείας αναγράφεται ακόμα το παλαιό όνομα, από το 1920 και μετά, επικρατεί η ονομασία Mαργαρίτες στα επίσημα έγγραφα του Eλληνικού Kράτους.

TO MAPΓAPITΣANO EPΓAΣTHPIO

Aντίθετα από το άλλο μεγάλο αγγειοπλαστικό κέντρο της Kρήτης, το Θραψανό, στις Mαργαρίτες συναντά κανείς πολυάριθμα μόνιμα εργαστήρια ακόμα και πριν από το B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεδομένου ότι οι κάτοικοι των Mαργαριτών δεν είχαν υιοθετήσει το έθιμο της εποχιακής μετακίνησης στην ίδια έκταση.

Tα εργαστήρια οργανώνονταν έξω από τον κυρίως συνεκτικό ιστό του οικισμού, πράγμα που αποτελεί αρχαία πρακτική, αλλά προβλέπεται και από τη βυζαντινή νομοθεσία, στα νότια του χωριού. Έτσι, η θέση των εργαστηρίων δεν επιβάρυνε τις άλλες δραστηριότητες του χωριού, ενώ παράλληλα εξασφάλιζε ταχύτερη και ευκολότερη πρόσβαση στις θέσεις εξόρυξης της πρώτης ύλης.

Aν και στις Mαργαρίτες δεν υπάρχει παραγωγή τσικαλιών, δηλαδή μαγειρικών σκευών, η συνοικία των αγγειοπλαστείων ονομάζεται τσικαλάδικα. Tο πιθανότερο είναι η ονομασία αυτή να απηχεί μια παλαιότερη εποχή, κατά την οποία στην περιοχή κατασκευαζόταν το συγκεκριμένο αυτό σκεύος.

Mπορεί κανείς να διακρίνει εδώ δύο κατηγορίες εργαστηρίων: τα εργαστήρια παραγωγής μικρών αντικειμένων και τα εργαστήρια παραγωγής πιθαριών. Στα πρώτα, ο απαραίτητος ποδοκίνητος τροχός στεγαζόταν σε ένα μικρό πετρόχτιστο οίκημα, ενώ στα δεύτερα, τοποθετούνταν τροχιά και ύπαιθρο. Kαι στις δύο περιπτώσεις, στον υπαίθριο χώρο βρισκόταν το καμίνι, η απλωταρέ, ο χώρος, δηλαδή, της επεξεργασίας του χώματος και του πηλού, οι λίμπες, στις οποίες καθαριζόταν ο πηλός και τέλος, οι κοσκινίστρες.

H TEXNIKH KATAΣKEYH THΣ MAPΓAPITΣANHΣ ΣTAMNAΣ

Xαρακτηριστικός τύπος αγγείων των εργαστηρίων των Mαργαριτών, εξαιτίας των κατασκευαστικών ιδιαιτεροτήτων του, ήταν η στάμνα, η οποία κατασκευαζόταν σε τέσσερις φάσεις.

O τεχνίτης κατασκεύαζε το πρώτο μέρος μέχρι τη μέση, με τον πυθμένα του αγγείου προς τα πάνω. Kατόπιν, το τμήμα αυτό που ονομάζεται κύτεμα στέγνωνε πάνω σε ξύλινη σανίδα. Tο κύτεμα τυλιγόταν ολόγυρα με κουρελού, ενώ έμενε ελεύθερος μόνον ο πυθμένας, ώστε να στεγνώσει καλύτερα.

Aφού στέγνωνε το κύτεμα, ο μάστορας χτυπούσε ελαφρά τον πυθμένα με ένα χτένι. Στη συνέχεια αναποδογύριζε το κύτεμα και το προσάρμοζε σε μιαν ειδικά διαμορφωμένη σε σχήμα κουλούρας πήλινη βάση, τον τομέ. Έπειτα, ο μάστορας ανέβαζε λίγο ακόμα τον πηλό. Tα ολοκληρωμένα αυτά κομμάτια ονομάζονταν κουφάρια ή φούσκες.

Όταν στέγνωσε το κουφάρι, γινόταν το λαίμωμα. Δηλαδή η διαμόρφωση και προσαρμογή του λαιμού. Στην ίδια φάση τελειοποιούνταν και τ’ αχείλι.

H στάμνα ολοκληρωνόταν, όταν τοποθετούνταν και οι λαβές, δηλαδή μετά το αΰτωμα.

H ΔIAKOΣMHΣH

Στα αγγεία των Mαργαριτών μπορεί κανείς να διακρίνει τέσσερα είδη διακόσμησης: τη γραπτή, την εγχάρακτη, την εμπίεστη και την επίθεση.

H γραπτή διακόσμηση που γινόταν με διάφορα είδη πινέλων, όπως τον πλόκο, ένα ξύλο με δεμένες παράλληλες τρεις δέσμες από μαλλί προβάτου και το φτερό που, κομμένο κατά μήκος, διευκόλυνε το σχεδίασμα.

Πιο συνηθισμένα γραπτά διακοσμητικά θέματα ήταν τα άνθη, τα κλαδιά, τα πουλιά και οι αφηρημένες γραμμές. Tα γραπτά κοσμήματα, τα πλουμιά της τοπικής διαλέκτου, απέδιδαν συνήθως οι γυναίκες των αγγειοπλαστών με άσπρο ή κόκκινο μπατανά.

H εγχάρακτη διακόσμηση γινόταν με χτένια ή οποιοδήποτε άλλο αιχμηρό αντικείμενο.

H επίθετη διακόσμηση, το ζωνάρι, συνίσταται σε νευρώσεις που διατρέχουν την περιφέρεια του αγγείου. Tα ζωνάρια τοποθετούνταν πάνω στην ένωση κάθε στομωσιάς μετά το στέγνωμα. Mε αυτόν τον τρόπο πιστεύεται πως ενισχύονταν οι ενώσεις. Διακρίνονται τα στρογγυλά και τα πλακωτά ζωνάρια.

Aπό το 15ο ως το 19ο αιώνα, στα κρητικά πιθάρια συνηθιζόταν ένα είδος εμπίεστης γεωμετρικής διακόσμησης ή απομίμησης γραφής με σφραγιδοκύλινδρο από ξύλο ή πηλό. Eμπίεστη διακόσμηση, ωστόσο, γινόταν και με το καρούλι ή τα δάχτυλα του μάστορα.

H BENTEMA ΣTIΣ MAPΓAPITEΣ

Mία χαρακτηριστική δραστηριότητα που συνδέεται με την παραγωγή μεγάλων αποθηκευτικών αγγείων, είναι η βεντέμα, δηλαδή η εποχιακή μετακίνηση αγγειοπλαστών σε άλλες περιοχές, προκειμένου να κατασκευαστούν επιτόπου τα, έτσι κι αλλιώς, δύσκολα στη μεταφορά τους πιθάρια.

Aυτού του είδους η μετακίνηση τεχνιτών, παρόλο που δεν αποτελεί μοναδικό φαινόμενο, αφού στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο μετακινούνταν ηπειρώτες και λαγκαδιώτες χτίστες, θρακιώτες κεραμιδάδες, κύπριοι πιθαράδες, σιφνιοί, αγγειοπλάστες, στεμνιτσιώτες χαλκοματήδες, κοσμήτες χτενάδες και πολλοί άλλοι, ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένο στην Kρήτη. Aναφέρομαι στο εντυπωσιακό για το οικονομικό του μέγεθος παράδειγμα της μαζικής μετακίνησης των Θραψανιωτών.

Mολονότι και στις Mαργαρίτες δραστηριοποιούνταν αρκετοί καλοί πιθαράδες, η μαργαριτσανή βεντέμα δεν είχε την ίδια έκταση και ένταση με τη θραψιανιώτικη. Eξετάζοντας τα σημεία στα οποία διαπιστώνεται εγκατάσταση μαργαριτσανών βεντεμάρηδων, παρατηρούμε ότι συνήθως αυτοί δεν απομακρύνονταν από το χωριό τους. Συγκεκριμένα, μαργαριτσανά βεντεμάρικα καμίνια έχουν εντοπιστεί στους Aποστόλους και το Θρόνο της επαρχίας Aμαρίου, τη Mεσαρά, το Zαρό, στην Παναγία και το Mαγαρικάρι.

H σύνθεση του μαργαριτσανού τακιμιού δεν ήταν τόσο τυπική ούτε διεπόταν από την αυστηρή ιεραρχία του αντίστοιχου θραψανιώτικου. Yπήρχε βέβαια ο μάστορας, ένας τεχνίτης ή μαθητευόμενος για τα μπρικολάινα και ένας πουργός. Σε αντίθεση με το Θραψανό που η επιλογή των μελών του τακιμιού γινόταν αποκλειστικά με επαγγελματικά κριτήρια, στις Mαργαρίτες, συχνά το τακίμι συνδεόταν με οικογενειακούς δεσμούς, ενώ πολλές φορές και τα παιδιά βοήθαγαν στην περισυλλογή καύσιμης ύλης η στο γύρισμα των τροχιών.

Σύμφωνα με τον Λεοντίδη, οι μαργαριτσανοί αγγειοπλάστες έβλεπαν την τέχνη τους ως ένα ενδιάμεσο βιοποριστικό στάδιο στην προσπάθεια της οικογενειακής κοινωνικής ανέλιξης: χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι, τις περισσότερες φορές, τα παιδιά καλών μαστόρων δεν ακολουθούσαν το επάγγελμα του πατέρα τους.

Bέβαια, σήμερα στις Mαργαρίτες βρίσκονται πολλά παιδιά που ακολουθούν ακόμα άξια το επάγγελμα άξιων πατεράδων. Aυτούς τους τεχνίτες-οχήματα μακραίωνης παράδοσης, οφείλουμε να προστατέψουμε, οι φορείς όπως το Kέντρο Mελέτης Nεώτερης Kεραμεικής, ή η Tοπική Aυτοδιοίκηση, προκειμένου να μην αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την πανάρχαια και καθοσιωμένη από γενιές μαστόρων τέχνη του πηλού.

ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗ ΣΚΕΠΑΣΤΗ

2008-02-04T09:40:00.000+02:00

Στο νότιο τοίχο του δίκλιτου ναού της Θεοτόκου στη Σκεπαστή υπάρχει η εξής επιγραφή: Μοναδική πληροφορία για το μοναστικό παρελθόν του δίκλιτου ναού της Θεοτόκου στη Σκεπαστή Μυλοποτάμου αποτελεί η επιγραφή που βρίσκεται στο νότιο τοίχο του:

1592 ΜΑΡΤΙΟΥ Γ' ΕΚΤΙΣΘΗ Ο

ΘΙΟΣ ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

ΔΙΑ ΕΞΟΔΟΥ ΤΟΥ ΝΙΚΟΔΙΜΟΥ IEPOMONA

XOY TOY TAPMAPO ΑΠΟ 'KAME Η ΠΡΕΣΒΙΤΕ

ΡΙΣΑ ΤΟΥ ΣΚΛΑΒΑ ΙΚΟΣΙ OKTO ΧΡΟΝΟΥΣ

ΚΑΙ ΙΡΘΕ: ΑΧ ΠΑΣΧΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟ

Από αυτήν αντλούμε πληροφορίες για το θρύλλο που είναι συνδεδεμένος με την εκκλησία. Επίσης υπάρχουν ενδείξεις σε αυτή για το μοναστικό ίσως παρελθόν του ναού(Νικόδημου ιερομόναχου) αλλά είναι και μια ζωντανή μαρτυρία για τη δράση πειρατών στην Ενετοκρατούμενη Κρήτη και το εμπόριο ή την υποδούλωση των Κρητικών που κουρσεύονταν από τους άπληστους και πολλές φορές αιμοβόρους κουρσάρους.

Ήταν πάντως σύνηθες εκείνη την εποχή οι ιερομόναχοι που ίδρυαν εκκλησίες να μονάζουν σε αυτές. Ενδέχεται να ήταν ανάλογη η συμπεριφορά και του Ιερομόναχου Νικόδημου, μετά την απαγωγή της γυναίκας του. Εξάλλου το 16^ο αι. είχαν παραχωρηθεί πολιτικές ελευθερίες στους Κρητικούς από τους Ενετούς για λόγους κυρίως πολιτικούς ενώ μερικές περιοχές, όπως ο Μυλοπόταμος, εξαιτίας της στρατηγικής τους σημασίας ευνοήθηκαν περισσότερο και οχυρώθηκαν εξασφαλίζοντας κέντρα άμυνας εναντίον των πειρατών και των Τούρκων. Οι μικρές μονές εξυπηρετούσαν την αμυντική στρατηγική των Ενετών αυτή την περίοδο.οι συχνές λεηλασίες όμως διάλυσαν τα μικρότερα μοναστήρια και δημιούργησαν τις βάσεις για τα μεγάλα μοναστήρια της περιοχής που ήταν αποτέλεσμα συγχωνεύσεων. Είναι εντυπωσιακός ο θρύλος της παπαδιάς(πρεσβυτέρας) που απήχθη από τους πειρατές, υποδουλώθηκε και πουλήθηκε σε ένα Τούρκο αγά:

Ο Στ. Σπανάκης στις «Πόλεις και Χωριά» περιγράφει με σύντομο και γλαφυρό τρόπο την απαγωγή της παπαδιάς:

"Κάποτε οι κουρσάροι σκλάβωσαν μαζί με άλλες κοπέλες και την όμορφη παπαδιά του χωριού, και την πούλησαν σ' εναν αγά στη Σμύρνη. Ο παπάς, ψάχνοντας να τη βρει ζητιανεύοντας, πήγε στη Σμύρνη και κτύπησε και την πόρτα του αγά. Η παπαδιά τον γνώρισε. Πήρε ένα μεγάλο ψωμί, το έσχ-σε και το γέμισε φλουριά. Ανάμεσα τους έβαλε ένα σημείωμα που έγραφε:

Όντε δa πας στη Σκεπαστή την ανασκεπασμένη

χτίσ' εκκλησά διμάρτυρη για με την κολασμένη.

Όταν άνοιξε ο παπάς το ψωμί και είδε τη γραφή και τα φλουριά, κατάλαβε και ξαναπήγε στο σπίτι τον μπέη. Δεν κατόρθωσε όμως να ξαναδεί την παπαδιά κι έφυγε.

Ο μπέης, βλέποντας μια μέρα την παπαδιά να αναστενάζει τη ρώτησε τι έχει. Εκείνη του απάντησε:

Σήμερα είναι του Σταυρού, ταχιά τ' αγιού Νικήτα

που γίνεται στο σπίτι μου μεγάλο πανηγύρι,

Ο Τούρκος απάντησε στο μοιρολόι της παπαδιάς:

Α ν έχει δόξα ο Σταυρός και χάρη ο Άι Νικήτας

θε να βρεθείς στο σπίτι σου μ' ό,τι βαστάς στο χέρι.

Κρατούσε ένα χρυσό λεγένι και του έγερνε να πλυθεί. Αμέσως χάθηκε από μπροστά του η παπαδιά. Στην πραγματικότητα φαίνεται πως την απελευθέρωσε και γύρισε στη Σκεπαστή. "

(Στ. Σπανάκη, «Πόλεις και Χωριά της Κρήτης», τόμος B', σελ. 719-720.)

Δεν είναι γνωστό από την τοπική παράδοση, αν το μοναστήρι εγκαταλείφθηκε μετά την επιστροφή της παπαδιάς από τη δουλεία ή από επίθεση κουρσάρων. Δεν ήταν, πάντως, ασυνήθιστο απλώς να μεταφέρθηκαν οι καλόγεροι σε ισχυρότερη μονή της περιοχής.

Το Προξενιό στο Μυλοπόταμο

2008-02-02T09:16:00.000+02:00

Στο γάμο ήτανε ερχόμενοι πολλοί ξένοι, από τα γύρω χωριά, συγγενείς του γαμπρού μα και τσι νύφης γιατί και οι δύο ήτανε από μεγάλο σόη.
Αναμεταξύς τόνε, ήταν και μια παρέα νέοι, από ένα άλλο χωριό. Το χωριό αυτό, γνωστό σε όλους γιατί ήτανε γεμάτος ο τόπος σκλαμποσυκιές, και αθανάτους στα κηπάρια, πέρα- πόδε στα δέματα, ακόμη είχιενε από τούτα να τα δέντρα, και έκια γύρω-γύρω, στο κυβούρη.
Οι νέοι λοιπόν που ήρθανε στο γάμο, ήτανε περίπου της ίδιας ηλικίας κοντοσυγγενείς και πρωτοξάδερφα, καλοί μερακλήδες, εμφανίσημοι ψιλοί και λεβεντ' άντρες εχορέγανε όμορφα ετραγουδούσανε άλλοι επαίζανε λύρα, άλλοι ήτανε πασαδόροι, τραγουδηστάδες, και καλοί γλεντιστάδες. Που σε κάποια στιγμή που επαίξανε αντί για τσι κανονικούς λυραντζήδες, και εγλεντίζανε και εβαστούσανε ολομόναχοι ντονε το γλέντι (η δικήν τόνε παρέα μόνο).
Εξεσταθήκανε όλοι γυναίκες και άντρες, και τσι καμαρώνανε όπως εγλεντήζανε και ελέγανε πως έτσα παρέα δεν εξανάδανε ποτές τωνε όθεν κιά μέσα, όθεν τα χωριά ντονε. Ένας λοιπόν τσι παρέας ετούτης σας είδενε μία κοπελιά στο γλέντι και τηνε εμπεγέντησε και τωνε λέη τσι παρέας του,
- Γιάε εμένα μου αρέσει εκείνη νε η κοπελιά μόνο ρωτήξεται με τρόπο να μάθετε τήνος είναι. Και αδέ κάνω λάθος κάποια ώρα πρέπει και νά τηνε σήκωσε και εχορέψανε κιόλας σούστα μαζί στο γλέντι απάνω. Από 'κια και ύστερα εγενήκανε σαν τα θεριά στη μπαρέα. επαίζανε πιο μεγάλους πήδους και τσαλήμια, που όπως εχορέγανε εβγαίνανε σάμε τη στέγη του σπιθιού. Αυτός που εβάστανε κάθε φορά, και εχόρεγιε στην ομπρός μεριά, όποιος και νά τανε Θέλα πέξη το πήδο να βγη τη μια, απάνω, στη απάνω μπάντα τσί πλάτης τσι καρέκλας γη απάνω στο τραπέζι στη γωνιά-γωνιά με τρόπο να κάμη το πάσο ντου κια πόκιας να πέξη το πήδο να κατεβή και να συνεχίζη να σέρνη πάλι το χορό όπως το συνηθίζανε τότες, οι καλοί χορευτές.
Του ντελικανή του άρεσε νε η κοπελιά, του άρεσε και ο κύρης τσι, γιατί έτυχιε και ήτανε τη βραδυά εκείνα και πήκιερος στο γάμο αλλά αυτός από το πυκιεριό, δεν εκατάλαβε νε πράμα, από τα αυτί εμπήκανε στο μυαλό του ντελικανή, εκείνο-να το βράδυ.
Το τυχερό έρχεται αμοναχόν του, καμιά φορά, μπαίνη η ιδέα του κοπελιού, πως ετούτηνε η κοπελιά εμένα μου κάνη. Την άλλη μέρα που εγιά-γυρε ο νεαρός στο σπίτι ντονε, τόνε ρωτούσανε πως επέρασε στο γάμο, ποιοι ήτανε ρχομένοι και αν ήτανε καλό το γλέντι, και πως επεράσανε οι γα-μηλιώτες,
Ο γυιός όπως τους τάλεγε με το νί και με το σήγμα, για το γάμο, μιας στιγμής τόνε λέη τω γονέω ντου πως ήτανε και του τάδε η μεσαία κοπελιά έκια, και μου άρεσε και θέλω να πάτε να μου τη ζητήξετε.
Ως το 'κουσε νε η μάνα ντου από τη χαράν τζι μόνο, χωρίς να βγάλη λέξη ετρέξανε από τα μάθια ντζι δάκρυα χαράς (γιατί ήτανε και κατρουλαμάτα), και εξάνοιγενε μια το κανακάρη 'τζι και μια τον άντρα 'νζτι. Και σε μιά ολιά λέει - Αμέντε μωρέ να ρωτήξετε ίντα κοπελιά είναι μα έχωμε δικούς μας ανθρώπους από κια, από τα μέσα χωριά.
Και ο κύρης του ετσιμογέλασε μα δεν είπενε πράμα (γιατί εθυμήθηκε τα δικά 'ντου) μόνο το γυρόφερνε στο μυαλό ντου, και εσκέφτουντονε, από που να το ντακάρη, και εκείνη να την ώρα εβάστανε το μαναράκι και του ταίριαζε ένα στελιάρη, και όπως εβάστανε το ξυλοφά και έτρωενε τσι ρόζους και το μυαλό ντου εστρυφογύριζε μια στιγμή του κάνη.
- Αυτή μωρέ λες να σε θέλη (είπε νε μισό - αστειευόμενος ο κύρης του).
- Αδέ με θέλη δεν πειράζη γιατί εγώ θα τη κάμω σιγά-σιγά, να με θέλει.
- Μια φορά καλή οικογένεια γρυκώ και λένε πως είναι, μαγάρη να γένη έχη πολλούς αδερφούς, και θα μπής σε καλή οικογένεια, μόνο να 'ναι γερή να σου κάμη καλά και γερά κοπέλια. Αυτή ανε' ν' είναι σαν τη μάνα 'τζι, και τσι μοιάζη, θα ν' είναι γερή γυναίκα. Απ' ότι νροικώ και λένε των έχουνε και υπόληψη έκια μέσα στα χωριά ντονε και οι άνθρωποι.
- Να το ρωτήξωμε και να το ξανοίξωμε να δούμενε πως θα γένη και πως θα το κάμωμε.
Αφού επεράσανε οχτώ δέκα μέρες και η κουβέντα ήτανε περασμένη στο μυαλό του ενδιαφερόμενου, ο Κύρης του όλες αυτές τσι μέρες εσκέφτουντονε, Σε πιο άνθρωπο να ξεμυστηρευτή το μυστικό, Και θα πρέπη να πέψη άθρωπο να πάη να το τελείωση καινά 'χη σχέση και από τσι δυο πλευρές των υποψηφίων.
Ο κατάλληλος άνθρωπος ήτανε ο σύντεκνός του που ήτανε αξάδερφος του συμπεθέρου και σά-ντολος του υποψήφιου γαμπρού.
Πάη ένα βράδυ και του λέη γιάε σύντεκνε, έτσε -και τσε, μου συμβαίνη, έτσε σκέφτομαι να κάμω εσύ ίντα λες.
- Καλό και εβλοημένο σύντεκνε, καλή η ιδέα του φιλιότσο, από καλή οικογένεια είναι και είναι και καλής ράτσας άνθρωποι, όποτε θες σύντεκνε, και απόψε άμα θες στη διάθεση σου.
- Οη σύντεκνε απόψε, αβαργά σύντεκνε θα πάρης και το γαμπρό μου να πάτε, που αυτή νου, του τρέχουνε τα προξενιά, και τα τελειώνει κιόλας.
Την άλλη μέρα σαν εσκοτίνιασε, σηκώνοντε από το καφενείο χωρίς να πούνε που πάνε καληνυχτίζουνε και πορίζουνε όξω, κάνουνε το σταυρό ντονε, και ξεκινούνε για να μη δώσουνε στόχο, ένας-ένας, ο ένας καβαλάρης στο μπεγίρι, και ο άλλος πορπατάρης, και σμίγουνε όξω από το χωριό.
Οι χωριανοί ήτανε όλοι αναμαζωμένοι στα σπίθια ντονε και δεν εκακοβάλανε η αλήθεια είναι, πως, δεν επορπατούσανε κιόλας, τέτοια ώρα άθρωπος όξω, για να δώσουνε υπ' οψία.
Στο δρόμο επεράσανε δύο τρία χωριά σάμε να φτάξουνε και σε όλο το δρόμο ελέγανε αποσίγανα ιστορίες από διάφορα γεγονότα εκτός από τη υπόθεση που αναλάβανε να βγάλουνε σε πέρας ο κά-θα εις εσκέφτουντονε ίντα θα είναι έτοιμος να πη από μόνος του. Σαν εφτάξανε ήτανε έτοιμοι, αλλά ο κάθε ένας εβάστανε τη σοβαρότητα ντου και την αξιοπρέπεια του όσο εχρειάζουντονε και ακόμη άλλη τόση.
Χτυπούνε στο σπίτι τσι κοπελιάς βγαίνη η γριά, εγαυγίζανε και οι σκύλοι, καληοπερίζουνε
- ίντα κάνεις αξαδέρφη χερεθιούντε και ρωτούνε που είναι ο αξάδερφος.
- Μέσα είναι μόνο ελάστε.
Ξεπεζεύγη από το μπεγίρι το δένη στη δεματαρά, και μπαίνουνε όλοι μαζί μέσα, είχανε 'ποδειπνημένα και στη κουζίνα ήτανε όλη η οικογένεια γύρω-γύρω από τη παρασιά και επυρώνουντανε εκουβεδιάζανε, οι κοπελιές εράφτανε, και τα πιο μικρά κοπέλια που ήτανε ακόμη δασκάλια στο σκόλιο εδιαβάζανε, και εγράφανε.
Η γρέ λέη ίντα γυρέντε τέτοια ώρα παέ, πράμα ζα θα χάσανε και βγήκανε και τα ρωτούνε στα χωριά, και εξετρυπήσανε σάμε παέ.
Καθήζουνε απης εχερετηχτήκανε, τόνε βάνουνε μια ρακί με καρύδια και σημώνουνε στη φωθιά. Τα κοπέλια και όλοι εβάλανε στο μαγγάλη κάρβουνα και εμπήκανε στο απο μέσα σπίτι και εκάτσανε, και εφήκανε μόνο τσι ξένους με τσι δύο γέρους και το μεσακό γυιό που ήτανε καθησμένος σοβαρά-σοβαρά και εγρύκανε το πατέρα ντου εμίλενε με τσι ξένους και τσι ξάνοιγε από τη κορφή σάμε τα νύχια, και επολέμανε από τα λεγόμενα να καταλάβη την επίσκεψη ντονε εκείνη τη βραδυά.
Οι μουσαφίρηδες ελέγανε απ' όλα, εκτός από το λόγο που κάμανε τη στραθιά ντονε. Σαν εθέκανε τα κοπέλια από μέσα και τσι καληνυχτήσανε, ήτανε και η ώρα, σε μια ολιά, ώρα να τόνε πούνε το χαμπέρη.
- Γιάε εμείς ήρθαμενε παέ, και για μια άλλη δουλειά, οπροθές στο γάμο του τάδε είδενε του τάδε ο γυιός τη θυγατέρα σου και ήρθαμε νε να σου τη ζητήξωμε, Ξεφυσά ο γέρος δύο τρεις φορές, και πόκιας ερώτηξε.
- Ντά ποιός μωρέ απ' όλους είναι ο γαμπρός;
- Εκείνος σας που εφόριενε το μαύρο σάκκο με τη χακί γκιλώτα με το κοφτό μουστάκι.
- Ααα εκείνος σας 'ητανε.
- Ε... αν είναι κιοσάς... (και το κόη τάξε είναι καλός και μου κάνει).
Και του λένε είναι καλό κοπέλι, και από καλή οικογένεια.
Είναι καλοί αθρώποι, και όποια γυναίκα μπή στο σπίτι ντονε, θα πέραση καλά στα χέρια ντονε. Δεν τζι θωρείς με τη βέργα ντονε εκατεβή κάνε στο χωριό και είναι οι καλύτεροι νοικοκυραίοι γινόμενοι.
Η γριά δεν εμίλιενε μα μια στιγμή λέη εμείς δεν ήμαστε εδά για παντριές γιατί ακόμη χρωστούμε τσ' άλλης που βγάλαμε οπέρυσης όξω.
- Ντα δεν θένε αυτοί όξω το κορμί τσι κοπελιάς.
- Ίντα έτσα θα τηνε βγάλωμε όξω, Εμείς θα τσι δώσουμε ότι τσι ανήκει.
- Ύστερα είναι μικιή, ακόμα δεν τη έχω για παντρειά. Από δέκα τόπους μου τη ζητούνε μα είναι νωρίς ακόμη.
- Ντα δε θα παντρευτούνε ντελόγο, θα κάτσουνε ομπρός να ταχτοποιηθούνε κι' ύστερα.
- Ύστερα και η πρικα τζι, είναι ακόμη ακάμωτη, γιατί είχα ο μπρος την άλλη, και δα σάζη τα δικάν τζι.
Έτσα το λαλούσανε, κάνα δύο ώρες και επίνανε ότι τόνε κουβάλιενε η γρέ στ τραπέζι και εδυσκόλεγε, ο γης τ' αλλού, τις απάπηρες που έκανε μέχρι που ο κύρης τσι κοπελιάς έλεγε, να το αφήσουνε να το σκεφτούνε, ομπρός να δούμε πως θα γένη και να απαντήσουμε σήμερο Οχτώ.
Ο γαμπρός δεν έχη ψεγάδι, και ανε μοιάζει του κυρού ντου όπως μου λέτε θα είναι καλό κοπέλι.
- Βασίλισσα θα πέραση στα χέρια ντου.
Οι προξενητάδες επιμένανε πως εμείς δεν το κουνούμε από παέ, αδε το τελειώσουμε απόψε. Ομπρός θα το τελειώσομε, να δώσουμε το σημάδι και ύστερα θα φύγουμε, ίντα θα πη να περιμένουμε την άλλη βδομάδα, μόνο φώναξε να δούμε και τη κοπελιά να μας σε κεράσει κιόλας.
Δεν θέλανε να δώσουνε την εντύπωση πως και με το πρώτο που ήρθανε οι προξενητάδες, εγλακούσανε να τη δώσουνε για να τη ξεφορτωθούνε, μόνο το καθυστερούσανε (γιατί ο λόγος θέλη μάσισμα και από τα χείλη βγάρμα).
Και κάνη νόημα ο πατέρας τσι μάνας τάξε, άμε μέσα να ξυπνήσεις τη κοπελιά και λέη και του μεσακού γυιού που ήτανε σε όλη τη συζήτηση, εσύ ίντα λες Γιώργη, πως σου φαίνεται η περίπτωση, δεν σε κούσαμε να πης πράμμα ετόση-να ώρα, μόνο αφρουκάζεσε, για πες μας και συ τη γνώμη σου.
- Ίντα να σας σε πω γω άμα είναι καλή οικογένεια, καλό και ευλογημένο να 'ναι, ότι απόφασήσεις εσύ πατέρα.
Η γρέ όμως είχιενε φερμένα ένα τυρομάλαμα στη μέση του τραπεζού, και χωρίς να τηνε αναζητήξουνε από ώρα., όντεν κουβεδιάζανε, επήενε στη κοίτη και έπιασε ένα πετεινό από το λαιμό και από τα πόδια, και για ποτές τον έστεσε και έβραζε στο τσικάλι στο από κάτω σπίτι κάνης δεν το κατάλαβε, και τόκαμε την ώρα που εχρειάζουντονε. Σε τέτοια πράματα η γυναίκα ντου η αλήθεια εγάτεχιε, το καλό και το όμορφο, και έβγανε πάντα το άντρα ντζι ασπροπρόσωπο. Και εγάτεχιε πότε χρειάζεται η αθρωπιά.
Μπαίνη μέσα η γρέ να ξυπνήσει τη κοπελιά, μα τόση 'να ώρα όμως ή κοπελιά δεν εκοιμούντανε γιατί εκατάλαβε πως ήρθανε για αυτή. Γιατί τσι πέξανε δυό-τρεις μαθιές πριν να θέση, και εσκέφτηκιε πώς τούτοι νε οι αθρώποι πράμα προξενιό μου κάνουνε, γιατί τόσες σας ώρες ίντα κάθουντε στο σπίτι και δε φεύγουνε και κάτρα-πάτρα εκρυφά-κουγιε τη κουβέντα μα δεν εξεκαθάριζε πολλά πράμματα, ακόμη ούτε πιός είναι ο γαμπρός γιατί δεν τσι γνώριζε τσ' αθρώπους. Και όσο και βασανίζη το μυαλό 'τζι δεν εμπόριενε να βρή πιος είναι ο γαμπρός.
Σηκώνουνε τη κοπελιά και πορίζη και τσι λέη ο πατέρας τσι, γιάε παιδί μου ο προορισμός του ανθρώπου είναι να μεγαλώνη να παντρέγιετε 'έκια που είναι το τυχιερά ντου, του κάθα 'νους, να κάνη κοπέλια, να τα μεγαλώνη όπως το κάμαμε εγώ με τη μάνα σου.
Λοιπόν ετούτοι-νε η αθρώποι που ήρθανε απόψε παέ, μας σε τιμήσανε, και είναι μιας από τις μεγαλύτερες οικογένειες του Μυλοποτάμου, Όπως σε αγαπούμε εμείς έτσα θα σε αγαπούνε και αυτοί, και θέλω όπως αγαπάς εμάς έτσα να τσι αγαπάς και αυτούς γιατί αυτοί θα ν' είναι οι γονέοι σου μόνο με τη ευκή μου έλεγε ο πατέρας τσι, και ετρέχανε το μάθια ντου πια πολύ παρά τσι μάνας τσι. και βάνη και τα κλάμματα και η κοπελιά από συγκίνηση κα λέη.
- Ντα ίντα όξω βιάζεστε να με βγάλετε επόφαγα σας το ψωμί (κατρουλαμάτα και η νύφη. Λένε πως η κοπελιά άποντε θα γενηθή μοιάζη τσι πεθεράς).
- Όχι παιδί μου, έτσα είναι ο προορισμός του ανθρώπου μόνο φέρε να μας σε κεράσης για τα καλορίζικα.
Και η κοπελιά βάνη και κερνά τσι, για να τσι ευχηθούνε, και δίνουνε τα χέρια οι νέοι συμπεθέροι, και τσι βάλουνε και το σημάδη (ένα δαχτυλίδη από τσι πεθεράς τσι τα χρυσαφικά).
Και φέρνη η γρέ και το πετεινό που ήτανε απάνω στη ώρα έτοιμος και πίνουνε ένα κρασί, με διπλο-ευκιές απ' όλους στη καινούργια νύφη. Η αποστολή το προξενιτάδω ετελείωσε, και απο-πό και ύστερα άλλοι έχουνε το λόγο. Έπλησιάζε και τσι δυο τα μεσάνυχτα και έπρεπε να φύγουνε, γιατί ήτανε πολύς δρόμος μέχρι να επιστρέψουνε και να μεταφέρουνε το χαμπέρη.
Το μόνο που ξεκόνε τσι πόσες του μηνός θα γένη η αραβώνιαση για να ετοιμαστούνε και να σμήξουνε τα δύο μεγάλα σόγια, για να γλεντίσουνε την χαρά τους.
Μετά από μεγάλη προετοιμασία εγίνηκιε και ο γάμος, που ήτανε η μεγαλύτερη μάζωξη, που δεν τσι βάνε ο τόπος το κόσμο. Και το γλέντι με το μπαλωτίδι εβάστηξε τρεις μέρες.
Μετά εμπήκανε στο καλέμη και εδουλέψανε τίμια και αγάπη μένα σαν αντόηνο, εφέρανεστο κόσμο καλούς και γερούς απογόνους και εζήσανε και εχέρουντανε τη μεγάλη φαμελειά ντονε.
Που εγεμίσανε τα σοκάκια δικά ντονε κοπέλια και αργότερα, το χωριό εγγόνια.
- Η νύφη στα γέρα 'ντζι, έλεγε ιστορίες στα εγγόνια τζι, Και το χωράτεγιε κιόλας, ίντα είδενε σ' όλη τζι τη ζωή, και πολλές φορές αστειεβόμενη των έλεγε, πως εγίνηκιε το προξενιό 'τζι, Και πόσοι γαμπροί ακόμη εζητήξανε και τη μάνα τζι, σάμε νατή-νε δώσουνε. Που ο κακομοίρης ο παππούς τσι, μπορή να μη εγάτεχιε νε γράμματα μα έκοενε ο νους του καλιά από ένα γραματιζούμενο, Μια φορά λέη, του μηνούνε, με το σύντεκνό ντου και έρχιε-ται και του λέη. Να πάρης σύντεκνε. Μανώλη τη κοπελιά να βγής το δεκαπεντ' αύγουστο στα Λει-βάδιακαιθαν' είναι και ο τάδε μετογυιό ντου, και θέλη να δώσουνε γνώρα τα κοπέλια και να δη και ο γυιής τον άλλο, γιατί ενδιαφέρετε για τη κοπελιά να τηνε πάρη του γυιού ντου. Και του μηνά και ο κύρης τσι κοπελιάς. Πες του σύντεκνε όντε θα τόνε δής, πως ο καοάπης πάη και γυρέη το βουή, και όχι το βουή το κασάπη, και ανε τηνε θένε να τηνε δούνε, θα 'ρθούνε έπαέ στο σπίτι μου μέσα να τηνε δούνε (και εσκέφτηκιε μα δεν το 'πενε.
- Κι' αμέ τη κοπελιά μωρέ θα γυρίζω στα χωριά να γυ ρέω γαμπρό έεε).
- Και ακόμη πως ο παππούς τσι είχιενε λέη δύο κοπελιές, και εκάνανε πολλά προξενιά λέη τσι μάνας τσι, μα δεν τσι άρεσε κιανής γαμπρός, και τα προξενιά λέη η μάνα τζι, τα έλασε νε οπίσω προβέρνη από τη πόρτα η άλλη τσι αδερφή στο τελευταίο προξενιό που επήρενε τον πατέρα 'τζι, και εβάστανε ένα πετεινό από τα πόδια και τσι κάνη.
- Γιάε μωρή ετούτος σες ο πετεινός εαόμεινε ανέ μπής πάλι όχι μα το θέο αδε τόνε πάρω εγώ, ετούτονε το γαμπρό, μόνο ξάσου... και ότι θες κάμε... Μόνο όσοι είναι ερχόμενοι και σε ζητούνε, όλους τσι αλλάσης οπίσω και μας σε φάγανε όλους τσι πετεινούς και δεν μας σε πόμεινε κιανής πετεινός. Και λέη και αυτή το ναι και έτσα τόνε πήρενε... το πατέρα μου... καιησυχάσανε...
Μανώλης Κλάδος, ΠΟΚΙΜΥ

Η Κεραμική

2008-02-02T09:06:00.000+02:00

Από το Μεσαίωνα μέχρι την Αναγέννηση κι από τα μαύρα χρόνια της σκλαβιάς μέχρι τις μέρες μας, είναι γνωστό πως στο Μυλοπόταμο άνθισε σε πολλές μορφές η λαϊκή τέχνη και έδωσε έργα ασύγκριτα.
Στην επαρχία μας έζησαν άνθρωποι με πλούσια καλλιτεχνικά χαρίσματα, που τους έδιδαν την ικανότητα να παίρνουν από τη φύση την ακατέργαστη ύλη και να τη μεταβάλλουν σε πολύτιμα έργα τέχνης.
Στην Αλφά και γύρω από την Αλφά, έζησαν τεχνίτες άξιοι που καλλιέργησαν την πολύτιμη τέχνη, να βγάζουν από το Αλφιανό νταμάρι την πέτρα και να τη μετατρέπουν σε καλλιτεχνικά αγκωνάρια με σκαλιστές παραστάσεις και χωρίς, κι ακόμα σε πελέκια τετραγωνισμένα, πολύτιμα υλικά την εποχή εκείνη για τις οικοδομές όλες.
Στις Μαργαρίτες άνθισε και υπάρχει μέχρι και τις μέρες μας η πηλοπλαστική, η λεπτή εκείνη τέχνη που ανακατεύει το χώμα και το νερό και δίδει πολύτιμα αντικείμενα, σκεύη χρήσιμα στην καθημερινή ζωή και ακόμα είδη διακοσμητικά για το εσωτερικό του σπιτιού και τις αυλές.
Είναι γνωστό πως τα κεραμικά σκεύη που κατασκευαζόντουσαν από τα πανάρχαια χρόνια στις Μαργαρίτες, αποτελούσαν είδη απαραίτητα στο κάθε σπίτι και μέχρι και τις μέρες μας καμιά οικογένεια δεν τα αγνοούσε γιατί τα είχε και τα χρησιμοποιούσε καθημερινά στις πιο βασικές της ανάγκες (τσικάλια πήλινα για το μαγείρεμα, σταμνιά για τη μεταφορά του νερού, πιθάρια για την αποθήκευση του λαδιού κ.λ.π.).
Στο Μυλοπόταμο όμως και κύρια στις Μαργαρίτες και τα γύρω χωριά αναπτύχθηκε και κάποια άλλη τέχνη που κοντά στην υφαντική, «έζησε» σχεδόν απαρατήρητη και πρόσφερε τις υπηρεσίες της σεμνά και καρτερικά, χωρίς αλήθεια να απαιτεί ξεχωριστή μεταχείριση, ούτε ιδιαίτερες προβολές. Πρόκειται για την τέχνη εκείνη που σοφίστηκε και κατασκεύασε και στόλισε τον αργαλειό (το τελάρο) της ανυφάντρας.
Ίσως η πληθούρα των κυπαρισσιών που υπάρχει σ' αυτά τα μέρη, να ήτανε μια πρώτη αιτία για να γίνει ο Μυλοποταμίτης και ένας
άριστος τεχνίτης στην κατασκευή του αργαλειού. Και ο κάθε νοικοκύρης όταν αγόραζε ένα τέτοιο αργαλειό, έβαζε την ίδια ώρα στο σπίτι του και ένα θαυμάσιο έργο λαϊκής τέχνης, ένα αληθινό στολίδι.
Ακόμα - κι αυτό νομίζω δεν το αγνοεί κανείς - στην Επαρχία μας άνθισε κάποτε και έφθασε στα ύψη του τέλειου και η υφαντική.
Χρόνια παλαιότερα η κάθε κοπέλα, κοντά στ' άλλα νοικοκυράτα του σπιτιού, έπρεπε να μάθει και την υφαντική τέχνη. Ήτανε ανάγκη να μάθει να υφαίνει στον αργαλειό της είδη πρώτη ανάγκης για το σπιτικό της και έφθασε έτσι στο σημείο να δημιουργεί έργα τέχνης τόσο λεπτά τόσο τέλεια, που καμιά βιομηχανία ή βιοτεχνία δε μπορούσε να της προσφέρει.
Και η υφαντική έζησε, προόδεψε και σήμερα ακόμα που τα πάντα έχουν υποταχθεί στη δύναμη της βιομηχανοποίησης, στην Επαρχία μας δεν έχει σβήσει ακόμα η ωραία αυτή λαϊκή τέχνη.
Κοντά όμως στις περιπτώσεις που ανέφερα παραπάνω, στο Μυλοπόταμο καλλιεργήθηκε τις διάφορες εποχές, σε ευρύτατη κλίμακα και η τέχνη της ζωγραφικής και ιδιαίτερα η αγιογραφία. Από τα χρόνια του Μεσαίωνα μέχρι τις μέρες μας στα διάφορα χωριά μας μα κύρια στα μοναστήρια της Επαρχίας μας, καλλιεργήθηκε και άνθισε μια τέχνη, που δεν πέρασε, γιατί δεν ήτανε δυνατό να περάσει, απαρατήρητη.
Ήτανε μια βυζαντινή ζωγραφική που όμως τη συνόδευε παράλληλα εκείνη η Κρητική τεχνοτροπία που κοσμούσε τη σκληρότητα της βυζαντινής εικόνας με όλες εκείνες τις ομορφιές που ο Δημιουργός είχε βάλει πλήθος στη γη της Κρήτης και ο Κρητικός ζωγράφος είχε καθημερινά μπροστά του.
Τοιχογραφίες και εικόνες ζωγραφισμένες πάνω στο ξύλο, κοσμούνε μέχρι και σήμερα τα μοναστήρια και τις εκκλησίες της Επαρχίας μας, έργα θαυμάσια κάποιων εποχών, άξια να συγκριθούνε με έργα των πιο καταξιωμένων ζωγράφων.
Και η τέχνη της ζωγραφικής στην Επαρχία μας μπορεί να πέρασε δυσκολίες και δοκιμασίες όμως δεν έσβησε, έζησε και ζει
μέχρι και σήμερα και δίδει το παρών της την κάθε στιγμή και αντιγράφει τον ωραίο κόσμο του Μυλοποταμίτη πάνω σε τοίχους ψυχρούς και ξύλα άψυχα.
Και εδώ ομολογώ με όλη την ειλικρίνεια μου, πως συγκινήθηκα αληθινά προχθές που πληροφορήθηκα, πως ένας νεαρός διάκος συνεπαρχιώτης μας ο ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΡΟΥΣΑΚΗΣ από τον Άγιο Μαμά, έχει γίνει σήμερα ένας τέλειος αγιογράφος.
Τα πρώτα νάματα πήρε, λέει, από τον ακουσμένο ζωγράφο και θείο του ΜΥΡΩΝΑ ΓΎΓΟΥΡΤΑΚΗ, στη συνέχεια τελειοποίησε την τέχνη του σε ειδική σχολή και σήμερα είναι ένας χαρισματικός ζωγράφος που με την ψυχή του πλημμυρισμένη από τα χρώματα που στολίζουν τον κρητικό κόσμο, έχει δημιουργήσει όλες τις προϋποθέσεις για να διαπρέψει στην ωραία τέχνη και να φτάσει όπου άλλοι δεν κατάφεραν να φτάσουν.
Η εφημερίδα μας, και ο υπογράφων ιδιαίτερα, του εύχονται ολόψυχα να βρει το δρόμο και να φτάσει μέχρι την κορυφή της τελειότητας. Να γίνει, με άλλα λόγια, μοναδικός στην ωραία τέχνη που αγάπησε.
Όσο για τη λαϊκή τέχνη, ευχόμαστε να βρει σε όλες τις μορφές της, όλες τις προϋποθέσεις εκείνες που της είναι απαραίτητες για να επιζήσει και να διαπρέψει στην Επαρχία μας.
Μια μεγάλη πείρα έχει αποδείξει πως όπου και να φτάσει ο άνθρωπος, όπου και να βρεθεί, έχει ανάγκη των πολιτιστικών θησαυρών της ιδιαίτερης πατρίδας του και πολύ συχνά κάποιες ομορφιές, κάποιοι ήχοι ασυνήθιστοι ξυπνούνε στον εσωτερικό κόσμο και δυναμώνουνε την επιθυμία και τη λαχτάρα να ζήσει και να ξαναδεί τα χρώματα του κόσμου εκείνου που τον εγέννησε και να ξαναπατήσει στα χώματα αυτά που έκανε τα πρώτα δειλά βήματα της ζωής του.
ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΚΑΤΣΙΡΑΚΗΣ